CÁC TÁC DỤNG PHỤ CỦA XẠ TRỊ (Phần 2) – TÁC DỤNG PHỤ CỦA XẠ TRỊ TRÊN TỪNG BỘ PHẬN CƠ THỂ

Nếu ung thư ở nhiều vị trí, nhiều lúc cần xạ toàn não. Các công dụng phụ của xạ trị toàn não hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn có thể không được nhận thấy ngay mà phải sau khi khởi đầu điều trị được vài tuần.

Xạ vùng não có thể gây ra những công dụng phụ thời hạn ngắn như:

  • Đau đầu

  • Rụng tóc

  • Buồn nôn

  • Nôn

  • Mệt mỏi, kiệt sức

  • Nghe kém

  • Biến đổi trên da và da đầu

  • Gặp khó khăn vất vả về trí nhớ và phát âm

  • Co giật

Một số công dụng phụ này có thể xảy ra vì phóng xạ làm phù não. Bác sỹ có thể kê đơn thuốc ngăn ngừa phù não, nhưng điều quan trọng là người bệnh phải báo cho bác sĩ biết nếu bị đau đầu hoặc gặp bất kể triệu chứng nào khác. Điều trị có thể tác động ảnh hưởng tác động tác động ảnh hưởng ảnh hưởng tác động ảnh hưởng đến mỗi người một khác, và bạn có thể không gặp những tính năng phụ này.

Xạ trị não cũng có thể có công dụng phụ xuất hiện muộn hơn – thường là từ 6 tháng đến nhiều năm sau khi điều trị kết thúc. Những tác động muộn này có thể gồm có những yếu tố nghiêm trọng như mất trí nhớ, những triệu chứng giống như đột quỵ và giảm công dụng não. Người bệnh cũng có thể có rủi ro tiềm ẩn có một khối u khác trong vị trí xạ, mặc dầu điều này rất ít gặp. Vì vậy hãy hỏi bác sĩ về những gì có thể xảy ra do kế hoạch xạ trị của bạn

2. Xạ trị vùng đầu cổ

Những người được xạ vào vùng đầu cổ có thể gặp những công dụng phụ như:

  • Đau nhức (hoặc thậm chí còn lở loét) trong miệng hoặc cổ họng

  • Khô miệng

  • Khó nuốt

  • Thay đổi khẩu vị

  • Buồn nôn

  • Đau tai

  • Sâu răng

  • Sưng ở nướu, họng hoặc cổ

  • Rụng tóc

  • Thay đổi cấu trúc da

  • Cứng hàm

 

Xạ trị điều trị triệt căn ung thư hạ hầu tại khoa Xạ trị bệnh viện Ung Bướu Hà Nội

Cách chăm sóc miệng trong quy trình xạ trị

Nếu bạn được xạ trị vào đầu hoặc cổ, bạn cần chăm sóc tốt răng, nướu, miệng và họng. Dưới đây là 1 số ít gợi ý có thể giúp bạn khắc phục những yếu tố về răng miệng:

  • Tránh thức ăn cay và thô, ví dụ điển hình như rau sống, bánh quy khô và những loại hạt.

  • Không dùng đồ ăn thức uống quá nóng hoặc quá lạnh.

  • Không hút thuốc lá, nhai thuốc lá hoặc uống rượu – những thứ này có thể làm cho vết loét miệng tồi tệ hơn.

  • Tránh dùng đồ ăn vặt có đường.

  • Đề nghị bác sĩ ra mắt một loại nước súc miệng tốt. Chất cồn trong 1 số ít ít nước súc miệng có thể làm khô và kích thích những mô miệng.

  • Súc miệng bằng nước ấm và nước soda mỗi 1 đến 2 giờ khi cần thiết (Sử dụng 1 muỗng cafe muối và 1 muỗng cafe baking soda trong 1 lít nước).

  • Uống ngụm nhỏ đồ uống mát thường xuyên trong suốt cả ngày.

  • Ăn kẹo không đường hoặc nhai kẹo cao su đặc để giúp giữ ẩm miệng.

  • Làm ẩm thực phẩm với nước thịt và nước sốt để dễ ăn hơn.

  • Hỏi bác sĩ của bạn về những loại thuốc giúp điều trị loét miệng và trấn áp cơn đau khi ăn.

Nếu những biện pháp này là không đủ, hãy gặp bác sĩ để được tư vấn. Khô miệng có thể vẫn còn ngay cả sau khi điều trị kết thúc. Nếu những công dụng phụ này còn tiếp diễn, hãy trao đổi thêm với bác sĩ về những gì bạn có thể làm để cải thiện.

Cách chăm sóc răng trong quy trình xạ trị

Điều trị tia xạ vùng đầu cổ có thể làm tăng năng lực bị sâu răng, đặc biệt là nếu bạn bị khô miệng do điều trị.

Trước khi khởi đầu xạ trị, hãy trao đổi với bác sĩ của bạn về việc bạn có nên đi khám nha sĩ hay không. Nếu bạn có một hoặc nhiều răng hỏng, nha sĩ của bạn có thể ý kiến đề nghị vô hiệu chúng trước khi bạn mở màn xạ trị. Bức xạ (và khô miệng) có thể làm những chiếc răng này hỏng nặng thêm đến mức chúng cần được loại bỏ, và điều này sẽ khó triển khai hơn sau khi mở màn tia xạ.

Nếu bạn đeo răng giả, chúng có thể không còn vừa vặn vì nướu bị sưng. Nếu răng giả của bạn gây ra vết loét, bạn có thể cần phải ngừng đeo chúng cho đến khi xạ trị được hoàn tất để giữ cho vết loét không bị nhiễm trùng.

Nha sĩ của bạn có thể cần khám lại cho bạn trong quá trình xạ trị để kiểm tra răng, hướng dẫn bạn về việc chăm sóc miệng và răng của bạn. Bạn có thể sẽ được hướng dẫn:

  • Làm sạch răng và nướu bằng bàn chải rất mềm sau mỗi bữa ăn và ít nhất một lần nữa mỗi ngày.

  • Sử dụng kem đánh răng có fluoride không chứa chất mài mòn.

  • Súc miệng kỹ bằng nước mát hoặc dung dịch baking soda sau khi đánh răng (Sử dụng 1 muỗng cà phê baking soda trong 1 lít nước).

  • Nếu bạn thường dùng chỉ nha khoa, hãy hỏi nha sĩ hoặc bác sĩ ung thư xem có nên liên tục dùng trong quá trình xạ trị không. Báo với bác sĩ ung thư của bạn nếu dùng chỉ nha khoa gây chảy máu hoặc những yếu tố khác.

3. Xạ vú

Khi bạn được xạ vào vùng vú, tia xạ có thể tác động tới tim và phổi, cũng như gây ra vài công dụng phụ khác.

Các công dụng phụ ngắn hạn:

Xạ trị vào vú có thể gây ra:

  • Kích ứng da, khô và biến hóa màu sắc

  • Đau nhức vú

  • Sưng vú do tích tụ chất lỏng (phù bạch huyết)

Để tránh kích ứng vùng da quanh vú, phụ nữ nên nỗ lực không mặc áo ngực bất cứ khi nào có thể. Nếu điều này không thể, hãy mặc một chiếc áo lót bằng vải bông mềm không gọng.

Nếu vai của bạn cảm thấy cứng, hãy trao đổi với bác sĩ của bạn về những bài tập để giữ cho vai của bạn cử động thoải mái.

Đau nhức vú, biến hóa sắc tố và tích tụ chất lỏng (phù bạch huyết) rất có thể sẽ biến mất sau một hoặc 2 tháng kết thúc xạ trị. Nếu phù bạch huyết còn tiếp diễn, hãy trao đổi với bác sĩ của bạn về những điều bạn có thể thực hiện.

Các đổi khác dài hạn ở vú:

Xạ trị có thể gây ra những đổi khác vĩnh viễn hơn ở vú. Da có thể hơi xạm hơn, lỗ chân lông có thể lớn hơn và dễ thấy hơn. Da có thể tăng nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm hơn và cảm thấy dày và săn hơn so với trước khi điều trị. Đôi khi size của vú thay đổi – vú có thể trở nên lớn hơn do phù bạch huyết hoặc nhỏ hơn do mô sẹo. Những tính năng phụ này có thể lê dài sau khi điều trị.

Sau khoảng chừng một năm, thường sẽ không xuất hiện thêm bất kể thay đổi nào ở vú. Nếu bạn thấy những thay đổi về kích thước, hình dạng, ngoại hình hoặc cấu trúc của vú sau thời gian này, hãy báo cho bác sĩ xạ trị của bạn ngay lập tức.

Tác dụng phụ ít gặp hơn ở những vùng lân cận

Mặc dù hiếm khi xảy ra, bức xạ đến vú có thể ảnh hưởng đến những cơ quan trong lồng ngực, gồm có cả tim và phổi. Ngày nay điều này không còn phổ biến, vì thiết bị xạ trị hiện đại được cho phép những bác sĩ tập trung tốt hơn những chùm bức xạ vào khu vực bị ung thư, ít ảnh hưởng đến những khu vực khác.

4. Xạ trị vùng ngực

Xạ trị vào vùng ngực có thể gây ra 1 số ít tính năng phụ như:

  • Loét họng

  • Rối loạn nuốt

  • Ăn không ngon miệng

  • Ho

  • Thở ngắn

Xạ trị cũng có thể gây ra những yếu tố khác ở tim và phổi.

Biến chứng tim

Chiếu xạ đến phần giữa của ngực có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim. Liều xạ càng cao, vùng chiếu càng rộng thì nguy cơ này càng tăng lên. Bức xạ cũng có thể gây ra xơ cứng động mạch (có thể khiến bạn dễ bị đau tim sau này), tổn thương van tim hoặc nhịp tim không đều.

Viêm phổi phóng xạ

Viêm phổi do phóng xạ là thực trạng viêm phổi có thể do xạ trị ở vùng ngực (hoặc ít gặp hơn là vú). Biến chứng này có thể xảy ra khoảng 3 đến 6 tháng sau khi khởi đầu xạ trị. Những người mắc những bệnh phổi khác, như khí phế thũng (liên quan đến tổn thương mô phổi dần dần) sẽ dễ mắc biến chứng này hơn. Các triệu chứng thường gặp của viêm phổi phóng xạ bao gồm:

  • Khó thở, thường tăng khi gắng sức

  • Đau ngực, thường tăng lên khi hít sâu

  • Ho

  • Khạc đờm hồng

  • Sốt nhẹ

  • Mệt mỏi

Đôi khi không có triệu chứng, và viêm phổi phóng xạ được phát hiện trên X-quang ngực.

Thường thì các triệu chứng tự hết nhưng nếu cần điều trị, cần cho thuốc giảm viêm. Steroid, như prednison, thường được sử dụng. Với điều trị chống viêm, hầu hết mọi người hồi sinh mà không có bất kể hậu quả vĩnh viễn hơn nào. Nhưng nếu triệu chứng viêm phổi vẫn tồn tại, có thể dẫn đến xơ phổi (xơ cứng hoặc sẹo phổi). Khi điều này xảy ra, chức năng phổi sẽ bị ảnh hưởng vĩnh viễn.

Hãy chắc như đinh rằng bạn nhận biết được các triệu chứng và nói với bác sĩ ung thư của bạn nếu bạn nhận thấy bất kỳ tín hiệu nào của các công dụng phụ.

5. Xạ trị vùng bụng

Nếu bạn được tia xạ đến vùng bụng hoặc một phần của bụng, bạn có thể gặp công dụng phụ như:

  • Buồn nôn

  • Nôn

  • Đau bụng

  • Tiêu chảy

  • Táo bón

Ăn hoặc tránh một số loại thực phẩm có thể giúp xử lý những yếu tố này, vì thế lập kế hoạch về chính sách ẩm thực ẩm thực ăn uống là một phần quan trọng trong điều trị tia xạ vùng bụng. Hãy hỏi bác sĩ ung thư của bạn về những tác dụng phụ có thể xảy ra, và những loại thuốc bạn nên dùng để giúp giảm bớt những yếu tố này. Những yếu tố này sẽ nhẹ đi khi điều trị kết thúc.

Kiểm soát nôn

Một số người cảm thấy buồn nôn trong vài giờ ngay sau khi xạ trị. Nếu bạn gặp yếu tố này, hãy cố gắng không ăn trong một vài giờ trước và sau khi tia xạ. Nếu triệu chứng buồn nôn không hết, hãy hỏi bác sĩ về các loại thuốc giúp ngăn ngừa và điều trị chứng buồn nôn và bảo vệ rằng bạn uống thuốc đúng mực như bạn được hướng dẫn.

Nếu bạn thấy buồn nôn trước khi điều trị, hãy thử ăn một bữa ăn nhẹ thanh đạm, như bánh mì nướng hoặc bánh quy, và thư giãn giải trí càng nhiều càng tốt.

Kiểm soát tiêu chảy

Nhiều người bị tiêu chảy tại một số thời điểm sau khi khởi đầu xạ trị vào bụng. Bác sĩ có thể kê đơn thuốc hoặc phân phối cho bạn các hướng dẫn để giúp xử lý vấn đề. Thay đổi chế độ ăn uống cũng có thể được khuyến nghị, ví dụ điển hình như:

  • Hãy thử chế độ ăn lỏng thanh đạm (nước, trà loãng, nước cháo,  nước súp trong) ngay khi bắt đầu tiêu chảy hoặc khi bạn cảm thấy sắp bắt đầu tiêu chảy.

  • Không ăn thực phẩm có nhiều chất xơ hoặc có thể gây đầy chướng bụng, ví dụ điển hình như trái cây tươi và rau sống, đậu, bắp cải, bánh mì nguyên hạt, ngũ cốc, kẹo, và thực phẩm cay.

  • Ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày.

  • Không uống sữa hoặc ăn các mẫu sản phẩm sữa nếu chúng gây kích thích ruột của bạn.

  • Khi tiêu chảy bắt đầu đỡ, hãy thử ăn một lượng nhỏ thực phẩm ít chất xơ, ví dụ điển hình như gạo, chuối, sữa chua, khoai tây nghiền, phô mai ít béo và bánh mì nướng.

  • Hãy chắc như đinh rằng bạn bổ trợ đủ kali (kali có trong chuối, khoai tây, đậu, đào và nhiều loại thực phẩm khác). Đây là một chất khoáng quan trọng cho khung hình mà bạn có thể mất khi bị tiêu chảy.

6. Xạ trị vùng khung chậu

Xạ trị vào vùng khung chậu (ví dụ trong điều trị ung thư bàng quang, ung thư buồng trứng, hoặc ung thư tiền liệt tuyến) có thể gây ra các tác dụng phụ như:

  • Các yếu tố rối loạn bàng quang

  • Các yếu tố về sinh sản

  • Thay đổi trong đời sống tình dục

Ngoài ra, bạn cũng có thể có một số vấn đề tựa như mà mọi người gặp phải từ bức xạ vào vùng bụng, chẳng hạn như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy hoặc táo bón.

Các rối loạn bàng quang

Tia xạ vào vùng chậu có thể gây ra các vấn đề với tiểu tiện, bao gồm:

  • Cảm giác đau hoặc nóng rát khi đi tiểu

  • Khó đi tiểu

  • Máu trong nước tiểu

  • Đi tiểu thường xuyên

Hầu hết các vấn đề này sẽ đỡ theo thời gian, nhưng xạ trị cũng có thể gây ra các tác dụng phụ vĩnh viễn như:

  • Viêm bàng quang phóng xạ. Nếu bức xạ làm tổn thương niêm mạc bàng quang, viêm bàng quang phóng xạ có thể là một vấn đề lâu dài gây ra tiểu tiện ra máu hoặc đau khi đi tiểu.

  • Tiểu mất tự chủ. Xem bài Đại tiểu tiện mất tự chủ

  • Lỗ rò. Trong một số ít trường hợp, phóng xạ có thể tạo thành một lỗ mở gọi là lỗ rò hình thành giữa các cơ quan trong khung chậu, như giữa âm đạo và bàng quang, hoặc giữa bàng quang và trực tràng. Lỗ rò được điều trị khỏi bằng phẫu thuật.

Khả năng sinh sản có thể bị ảnh hưởng như thế nào: xem bài Tìm hiểu về điều trị ung thư bằng xạ trị

Đời sống tình dục có thể bị tác động như thế nào

Với một số loại xạ trị tương quan đến khung chậu và / hoặc cơ quan sinh dục, nam và nữ có thể nhận thấy những thay đổi trong năng lực tình dục hoặc giảm mức độ ham muốn.

Đối với phụ nữ: Trong quá trình điều trị bức xạ đến khung chậu phụ nữ thường được khuyên không nên quan hệ tình dục. Một số phụ nữ có thể thấy đau khi hoạt động và sinh hoạt tình dục. Xạ trị cũng có thể gây ngứa, nóng rát và khô âm đạo. Phần lớn người bệnh nữ sẽ có thể quan hệ tình dục trong vòng một vài tuần sau khi điều trị kết thúc, nhưng hãy hỏi bác sĩ trước. Một số loại xạ trị có thể gây tác dụng phụ lâu dài, chẳng hạn như mô sẹo có thể ảnh hưởng đến khả năng co và giãn của âm đạo trong khi quan hệ tình dục. Bác sĩ của bạn có thể đề xuất kiến nghị cách khắc phục nếu điều này xảy ra với bạn.

Đối với nam giới: Bức xạ có thể ảnh hưởng đến các dây thần kinh cho phép người đàn ông cương dương. Nếu các rối loạn cương dương xảy ra, chúng thường diễn ra từ từ, trong quá trình nhiều tháng hoặc nhiều năm. Nếu đây là mối bận tâm lo lắng của bạn, hãy trao đổi với bác sĩ về các lựa chọn điều trị.

Tìm hiểu thêm về Các tác dụng phụ của xạ trị (phần 1) tại đây: https://https://cuagachcamau.com/kien-thuc-ung-thu-1/cac-tac-dung-phu-cua-xa-tri-phan-1.html

Nguồn: Thương Hội Ung thư Hoa kỳ www.cancer.org

Đường dẫn: https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/treatment-types/radiation/effects-on-different-parts-of-body.html Truy cập ngày 7/8/2020

Biên dịch: BSNT. Phạm Anh Đức – Đơn nguyên Xạ trị Theo yêu cầu 

Hiệu đính: ThS. BS. Nguyễn Thanh Hằng – ĐV HTQT-NCKH