Đường lối kinh tế của Đảng từ khi đất nước hoàn toàn giải phóng đến nay – Trường Đại học Lâm nghiệp

Thời kì trước đổi mới: Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ngày 30/4/1975, cả nước độc lập thống nhất dưới sự chỉ huy của Đảng bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ của cách mạng Nước Ta từ đây có một sự thay đổi…

Thời kì trước đổi mới:

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ngày 30/4/1975, cả nước độc lập thống nhất dưới sự chỉ huy của Đảng bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam từ đây có một sự đổi khác lớn: vương quốc thoát khỏi thời kỳ vừa kháng chiến vừa kiến quốc. Nhiệm vụ chính lúc này là khôi phục, không đổi khác thiết kế kiến thiết kiến thiết kiến thiết kiến thiết thiết kế thiết kế thiết kế kiến thiết thiết kế kiến thiết thiết kế thiết kế thiết kế kiến thiết kiến thiết thiết kế kiến thiết kiến thiết kiến thiết kiến thiết thiết kế thiết kế kiến thiết thiết kế thiết kế kiến thiết kiến thiết kiến thiết kiến thiết xây dựng và tăng trưởng vương quốc trong điều kiện kèm theo kèm theo kèm theo kèm theo kèm theo hòa bình. Tình hình đó đã đặt ra một nhu yếu là cần phải có những chủ trương, chính sách, giải pháp tương thích với tình hình mới của quốc gia để thôi thúc kinh tế tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính kinh tế tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính kinh tế kinh tế tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính tài chính – xã hội phát triển. Trên thực tế, các chủ trương, chính sách, giải pháp của Đảng ở 1 số ít mặt trong thời kỳ này chưa phân phối được những nhu yếu đặt ra, đặc biệt quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng quan trọng là những chủ trương, đường lối trong nghành kinh tế (những yếu tố đối sánh tương quan đến lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất).

Sau khi giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước, nước ta bước vào thời kỳ Phục hồi kinh tế. Đảng nhận thấy rõ những khó khăn vất vả vất vả của nền kinh tế đất nước: cơ sở vật chất kỹ thuật còn yếu kém; hiệu suất lao động thấp, sản xuất chưa bảo vệ nhu yếu đời sống và tích luỹ,… Đảng cũng vạch ra những nguyên do sâu xa của tình hình trên là nền kinh tế nước ta là sản xuất nhỏ; công tác làm việc làm việc làm việc làm việc làm việc làm việc làm việc tổ chức triển khai triển khai triển khai thực thi triển khai triển khai triển khai triển khai triển khai và quản trị kinh tế có nhiều hạn chế,…Nhưng những điểm bất hài hòa và hài hòa và hài hòa và hài hòa và hài hòa và hài hòa và hợp lý trong quan hệ chiếm hữu Đảng lại chưa chỉ ra. Ở miền Bắc, Đảng chủ trương củng cố và triển khai xong xong chủ trương công hữu về tư liệu sản xuất dưới hai hình thức toàn dân và tập thể. Ở miền Nam, Đảng chủ trương thực thi tái tạo xã hội chủ nghĩa so với những thành phần kinh tế. Chính sách tái tạo xã hội chủ nghĩa so với những thành phần kinh tế ở đây là: sử dụng, hạn chế và tái tạo công nghiệp tư bản tư doanh đa phần bằng hình thức công tư hợp doanh; chủ trương hợp tác hoá nông nghiệp; tái tạo thủ công nghiệp bằng con đường hợp tác hoá là chủ yếu; tái tạo thương nghiệp nhỏ đa phần bằng cách chuyển dần sang sản xuất …(1)

Như vậy, thực chất của quy trình tái tạo xã hội chủ nghĩa so với những thành phần kinh tế ở miền Nam cũng như trong cả nước là nhằm mục tiêu mục đích mục đích mục đích mục đích mục đích mục đích mục đích xoá bỏ chủ trương tư hữu và thiết lập chủ trương công hữu. Đành rằng, những người cộng sản muốn xây dựng một xã hội xã hội chủ nghĩa thì lẽ đương nhiên là phải xoá bỏ chủ trương tư hữu. Mác đã từng khẳng định: “những người cộng sản trọn vẹn trọn vẹn trọn vẹn hoàn toàn hoàn toàn hoàn toàn có thể tóm tắt lý luận của mình thành công thức duy nhất này: xoá bỏ chủ trương tư hữu”(2). Tuy nhiên, việc xoá bỏ chủ trương tư hữu nhằm chuyển mọi tư liệu sản xuất vào trong toàn xã hội là tiềm năng rất vĩnh viễn hơn và phụ thuộc vào vào vào trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất, phải nhằm phục vụ việc tăng trưởng sản xuất. Việc triển khai tái tạo một cách ào ạt những thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, cũng như việc quá coi trọng đổi khác quan hệ chiếm hữu về tư liệu sản xuất mà không coi trọng việc giải quyết và xử lý những khâu tổ chức, quản trị sản xuất và phân phối đã dẫn tới việc không tìm ra chủ trương gắn người lao động với sản xuất. Tính chủ động, phát minh phát minh phát minh phát minh phát minh phát minh phát minh phát minh sáng tạo của người lao động bị giảm đi vì mọi tư liệu sản xuất đa phần trong xã hội phải được sử dụng theo phương hướng và nghĩa vụ và nghĩa vụ và trách nhiệm của kế hoạch nhà nước. Tư liệu lao động từ chỗ là gia tài riêng của người lao động bỗng chốc trở thành những tư liệu được tập thể hoá nên đã làm suy yếu đi một lực lượng sản xuất to lớn, quyền lợi thành viên không được coi trọng đúng mức, hay nói như lời của 1 số ít ít nhà nghiên cứu: “ở nước ta trước đây (thời kỳ trước đổi mới), quyền lợi kinh tế, đặc biệt là quyền lợi thành viên người lao động, một động lực trực tiếp của hoạt động giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí giải trí xã hội chưa được chăm sóc đúng mức. Vì thế, sự hoạt động của nền kinh tế nhìn chung là chậm chạp, kém năng động”(3).

Tại Đại hội IV, Đảng đặc biệt chăm sóc tới việc hoàn thành xong mạng lưới mạng lưới mạng lưới mạng lưới hệ thống quản trị kinh tế, nhằm vào những yếu tố quan trọng nhất là tổ chức lại nền sản xuất xã hội chủ nghĩa trong khoanh vùng phạm vi cả nước. “Tổ chức lại toàn diện và tổng thể những ngành sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp,… trong cả nước theo hướng sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, xoá bỏ thực trạng phân tán, cục bộ, hình thành những ngành kinh tế – kỹ thuật thống nhất và tăng trưởng trên phạm vi cả nước…”(4). Đồng thời với việc tổ chức lại nền sản xuất, Đảng chủ trương cải tiến chiêu thức quản trị kinh tế, lấy kế hoạch hoá làm chính. Kế hoạch hoá trên cơ sở tôn vinh trách nhiệm và phát huy tính sáng tạo của những ngành, những địa phương và những cơ sở. Trong quản trị kinh tế, Đảng cũng đã nhấn mạnh vấn đề vấn đề vấn đề vấn đề vấn đề yếu tố yếu tố vấn đề vấn đề tới việc phải coi trọng quy luật giá trị; phải thực thi chủ trương hạch toán kinh tế; sử dụng tốt thị trường;… Nếu so sánh với công tác quản trị kinh tế được đề ra tại Đại hội III, thì tới Đại hội IV lần này công tác này đã có những bước chuyển biến nhất định, nhất là khâu kế hoạch hoá. Kế hoạch hoá không còn được nhấn mạnh là “pháp lệnh” như tại Đại hội III, mà đã chăm sóc hơn tới tính sáng tạo của những ngành, những địa phương và những cơ sở.

Tuy nhiên, việc thực thi công tác quản trị kinh tế còn nhiều khuyết điểm, đặc biệt là không gắn kế hoạch với hạch toán kinh tế, do đó kế hoạch chưa thực sự xuất phát từ thực tiễn lao động sản xuất, thiếu tính khả thi. Đảng vạch rõ: “về tổ chức thực hiện, khuyết điểm, sai lầm đáng tiếc đáng tiếc của tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả tất cả chúng ta là quan liêu, xa rời thực tế, không nhạy bén với cuộc sống; là bảo thủ, trì trệ, thiếu trách nhiệm trong quản trị kinh tế”(5). Trong khi đó, chủ trương quản trị quan liêu bao cấp vẫn liên tục được duy trì đã tác động ảnh hưởng ảnh hưởng ảnh hưởng tác động ảnh hưởng không nhỏ đến nền sản xuất, nhất là trong việc phân phối, lưu thông. Nhà nước đóng vai trò điều tiết giá thành nên đã không kích thích được sản xuất kinh doanh thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại thương mại phát triển. Cơ chế quản trị quan liêu bao cấp với đặc trưng “tách rời việc trả công lao động với số lượng và chất lượng lao động”(6), tích hợp với nguyên tắc “phân phối theo lao động” đã làm cho chủ trương phân phối mang tính bình quân, do đó không kích thích được sự nhiệt tình và năng lượng tìm tòi sáng tạo của người lao động.

Trong kế hoạch tăng trưởng kinh tế được đề ra tại Đại hội IV, Đảng đã có sự chuyển hướng tương đối tương thích với điều kiện nước ta. Từ chủ trương ưu tiên tăng trưởng công nghiệp nặng được đề ra tại Đại hội III, tới Đại hội IV Đảng đặt ra trách nhiệm tập trung chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu chuyên sâu cao độ lực lượng cả nước, của những ngành, những cấp, tạo ra một bước tăng trưởng vượt bậc về nông nghiệp… Sự chuyển hướng này có ý nghĩa rất lớn so với việc xử lý thực trạng thiếu lương thực, khai thác một cách triệt để hơn những nguồn lực trong nước, đồng thời sẽ tạo ra được những điều kiện và tiền đề thiết yếu cho những bước tiến tiếp theo.

Trong những năm cuối thập kỷ 70 của thế kỷ XX, quốc gia ta lại phải đương đầu với 2 cuộc xung đột ở biên giới phía Bắc và cuộc xung đột biên giới phía Tây Nam. Tình hình đó ảnh hưởng không nhỏ tới công cuộc Phục hồi và tăng trưởng kinh tế ở nước ta. Nền kinh tế quốc gia vốn đã gặp rất nhiều khó khăn nay lại phải đương đầu với những kẻ thù mới khiến tình hình ngày càng trở nên nghiêm trọng. Kết quả triển khai kế hoạch kinh tế trong 5 năm (1976-1980) chưa thu hẹp được những mất cân đối nghiêm trọng của nền kinh tế quốc dân. Sản xuất tăng trưởng chậm trong khi số dân tăng nhanh. Thu nhập quốc dân chưa bảo vệ được tiêu dùng xã hội, lương thực và những hàng tiêu dùng đều thiếu…

Trước sự yếu kém của nền kinh tế đất nước, tại Đại hội V năm 1982, Đảng đã có nhiều chủ trương mới cả trong kế hoạch tăng trưởng kinh tế và tái tạo quan hệ sản xuất. Từ Đại hội III năm 1960, Đảng luôn chứng tỏ và chứng minh và chứng minh và chứng minh và chứng minh và khẳng định chắc chắn chắc chắn chắc chắn chắc như đinh chắc chắn công nghiệp hoá là nhiệm vụ TT của thời kỳ quá độ. Đến Đại hội V này, điều mới và quan trọng là Đảng đã xác lập đơn cử nội dung và hình thức công nghiệp hóa trong chặng đường đầu tiên. Đó là “tập trung tăng trưởng can đảm và can đảm và can đảm và can đảm và can đảm và mạnh mẽ nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên xã hội chủ nghĩa…”(7)

Gắn liền với việc tăng cường tăng trưởng nông nghiệp, tại Đại hội V, Đảng chủ trương liên tục tăng nhanh hợp tác hoá nông nghiệp ở Nam bộ, từng bước phát huy công dụng của hợp tác hoá so với việc đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa và xây dựng nông thôn mới. Rút kinh nghiệm tay nghề tay nghề tay nghề tay nghề tay nghề từ phong trào hợp tác hoá trong những năm trước đây đưa quy mô hợp tác xã nông nghiệp lên quá lớn ở 1 số ít địa phương, trong chủ trương lần này, Đảng nhấn mạnh tới việc không thay đổi quy mô hợp tác xã và tập đoàn sản xuất, tổ chức tốt việc trấn áp và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và kiểm soát và điều chỉnh quy mô trong những trường hợp cần thiết. Một bước tiến mới trong việc xây dựng và củng cố hợp tác xã là Đảng chủ trương “áp dụng thoáng rộng khoán mẫu mẫu mẫu loại mẫu mẫu sản phẩm cuối cùng đến nhóm lao động và người lao động” (*)(8).  Chủ trương này đã mở ra một phương hướng đúng đắn cho việc củng cố quan hệ kinh tế tập thể ở nông thôn, vì nó đã trong trong trong bước đầu thừa nhận quyền tự chủ của nông dân (hộ xã viên được tự chủ ở 3 khâu: gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch. Có thể coi đây là khâu nâng tầm đầu tiên trong tiến trình đổi mới, là một tiền đề quan trọng để tiến tới sự thay đổi tổng lực và thâm thúy nền kinh tế xã hội.

Trong suốt thời kỳ thực thi kế hoạch 5 năm 1981-1985, phương pháp khoán sản phẩm này đã góp một phần quan trọng tạo nên một bước tăng trưởng của nền sản xuất nông nghiệp. Nông nghiệp tăng trung bình hàng năm 4,9% so với 1,9% hàng năm của thời kỳ 1976-1980. Sản xuất lương thực có bước tăng trưởng quan trọng, mức trung bình hàng năm từ 13,4 triệu tấn trong thời kỳ 1976-1980 đã tăng lên 17 triệu tấn trong thời kỳ 1981-1985(9) (tuy nhiên cũng cần nhấn mạnh rằng, trong thời hạn này, Đảng chủ trương tập trung tăng trưởng mạnh nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu).

Tới hội nghị Trung ương tháng 7-1984, những hiệu suất cao tốt đẹp do vận dụng chủ trương khoán sản phẩm trong nông nghiệp đã được Đảng rút kinh nghiệm và được được cho phép áp dụng vào trong sản xuất công nghiệp, với  khuyến  khích  bằng  vật chất trong tìm kiếm nguyên vật liệu sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và sử dụng doanh thu thu được từ sản phẩm ngoài kế hoạch cũng như cho phép giám đốc được quyết định hành động hành động hành vi về vấn đề lực lượng lao động của doanh nghiệp(10). Với những điều chỉnh này đã bước đầu tạo được tính độc lập tự chủ của những doanh nghiệp nhà nước, do đó đã góp thêm phần làm tăng hiệu suất và chất lượng sản phẩm. Nhưng lúc này kế hoạch sản xuất, lãi suất, phần nộp ngân sách, mức lương và góp vốn góp vốn góp vốn góp vốn góp vốn góp vốn góp vốn góp vốn đầu tư của doanh nghiệp vẫn theo kế hoạch nhà nước, vì vậy mà sự giải phóng sức sản xuất của những doanh nghiệp vẫn hạn chế. Tình hình đó đã đặt ra nhu yếu là cần phải mau chóng có những chủ trương, giải pháp hữu hiệu hơn có tính năng giải phóng sức lao động mạnh mẽ, đặc biệt là cần phải tự do hoá quy trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và tài chính doanh nghiệp, để thực thi được điều đó thì thiết yếu phải thay đổi chủ trương quản trị của Nhà nước.

Tuy ở Đại hội V này Đảng đã có một số ít điều chỉnh tương đối hợp lý, nhưng nhìn chung những điều chỉnh đó so với nhu yếu của thực tiễn vẫn còn một khoảng chừng cách khá xa, nhiều điểm bất hợp lý vẫn còn sống sót trong đường lối kinh tế của đảng, quy trình tái tạo xã hội chủ nghĩa so với những thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa vẫn liên tục được triển khai theo hướng mà Đại hội IV đã đề ra. Đảng chủ trương: so với công nghiệp tư bản tư doanh vừa sử dụng vừa tái tạo dưới hình thức công tư hợp doanh hoặc những hình thức khác, so với tiểu công nghiệp, thủ công nghiệp và những ngành dịch vụ, tuỳ theo đặc thù của từng ngành, nghề mà tổ chức những hình thức làm ăn tập thể hay kinh doanh cá thể… Như vậy, trong một thời hạn nhất định, ở miền Bắc nước ta có 3 thành phần kinh tế (quốc doanh, tập thể và cá thể), ở miền Nam có 5 thành phần kinh tế (quốc doanh, tập thể, công tư hợp doanh, thành viên và tư bản tư nhân)(11).

Mặc dù thực tiễn quốc gia sau nhiều năm thực thi chủ trương tái tạo theo hướng như trên là không hợp lý, không bảo vệ việc tăng trưởng sản xuất, nhưng những chủ trương được đề ra tại Đại hội V về việc tái tạo những thành phần kinh tế về cơ bản vẫn giống như tại Đại hội IV. Tuy công cuộc cải tạo đã được tiến hành trong nhiều năm, nhưng chúng ta chưa xác lập rõ ràng, đồng điệu những quan điểm, chủ trương và chủ trương chỉ huy công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa. Hơn nữa, trong việc tổ chức thực thi còn mắc quá nhiều sai lầm, tư tưởng nóng vội muốn xoá bỏ ngay chủ trương tư hữu để mau chóng xác lập một quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đã dẫn đến “cách làm thường theo kiểu chiến dịch, gò ép, chạy theo số lượng, coi nhẹ chất lượng và hiệu quả, sau những đợt làm nóng vội, lại buông lỏng. Do đó, không ít tổ chức kinh tế được gọi là công tư hợp doanh, hợp tác xã, tổ hợp tác sản xuất, chỉ có hình thức, không có thực ra của quan hệ sản xuất mới”(12).

Sau hơn một thập kỷ nhận thấy rõ những hạn chế của chính sách quản trị hành chính quan liêu bao cấp, nhưng phải tới Đại hội V Đảng mới có một chủ trương thực sự mang tính bước ngoặt để xác lập một chính sách quản trị mới về kinh tế thay cho chính sách cũ. Đảng chủ trương “đổi mới chính sách quản trị và kế hoạch hoá hiện hành, xoá bỏ chính sách quản trị hành chính quan liêu, bao cấp, khắc phục bằng được thực trạng bảo thủ, trì trệ, vô trách nhiệm, vô kỷ luật, phát kêu gọi lực làm chủ tập thể, nâng cao tính năng động sáng tạo, niềm tin trách nhiệm và ý thức kỷ luật”(13). Cả Trung ương, địa phương và cơ sở đều làm kế hoạch kế hoạch phải thấu suốt nguyên tắc hạch toán kinh tế và kinh doanh xã hội chủ nghĩa. Điều đó có nghĩa là trong chính sách quản trị mới này thì mọi hoạt động kinh tế phải so sánh ngân sách với hiệu quả. Các tổ chức và đơn vị chức năng tính năng chức năng chức năng chức năng chức năng chức năng chức năng kinh tế phải tự bù đắp ngân sách và có lãi để tái sản xuất mở rộng. Từ đó sẽ khiến cho những cơ sở sản xuất kinh doanh nâng cao tính tự lập, phát huy tính dữ thế dữ thế chủ động sáng tạo của mình để tăng nhanh tăng trưởng sản xuất.

Trong thời hạn triển khai kế hoạch 5 năm 1981-1985, một số ngành và nhiều địa phương đã tiến hành những cuộc thử nghiệm, tìm tòi về cách làm ăn mới này nhằm khai thác năng lượng tiềm tàng của nền kinh tế tăng trưởng sản xuất, nâng cấp nâng cấp nâng cấp cải tiến lưu thông, phân phối, phân phối nhu yếu của đời sống nhân dân. Song, cho tới năm 1986 chính sách tập trung quan liêu bao cấp về cơ bản chưa bị xoá bỏ. Cơ chế mới chưa được thiết lập đồng bộ. Nhiều chính sách, chính sách đã lỗi thời chưa được thay đổi, một số thể chế quản trị mới còn chắp vá, không ăn khớp, thậm chí còn còn còn trái ngược nhau.

Tuy vậy, với chủ trương thay đổi chính sách quản trị này, Đảng đã đề ra được một phương hướng quản trị mới có tính khả thi, biểu lộ một sự chuyển biến đúng hướng trong quan hệ sản xuất nói chung và trong việc tổ chức và quản trị sản xuất nói riêng. Đây liên tục là một khâu đột phá mới để tiến tới sự thay đổi tổng lực và sâu sắc về kinh tế-xã hội.

Trong nghành phân phối sản phẩm lao động, những chủ trương của Đảng tại Đại hội V liên tục là một sự báo hiệu để tiến tới một sự thay đổi tổng lực nền kinh tế xã hội. Chủ trương của Đảng về chính sách phân phối tại Đại hội lần này đang loại trừ dần hình thức phân phối trung bình bằng việc “áp dụng nguyên tắc phân phối theo lao động, gắn chặt tiền lương với năng suất lao động, lan rộng ra đúng đắn lương khoán, lương sản phẩm và tiền thưởng, song song với cung ứng theo định lượng những loại sản phẩm thiết yếu mà Nhà nước quy định”(14).

Tuy những chủ trương mới trong phân phối đã biểu lộ sự chăm sóc đúng mức đến quyền lợi cá nhân người lao động, đề cao ý thức trách nhiệm và kỷ luật của người lao động, nhưng do chính sách hành chính quan liêu bao cấp vẫn chưa thực sự được xóa bỏ, quy trình cải tạo xã hội chủ nghĩa mắc nhiều sai lầm,… dẫn đến tình hình phân phối ở nước ta trong thời kỳ này vẫn chưa được cải thiện, thậm chí trầm trọng hơn trước, ‘suốt 5 năm qua (1981-1985), nghành nghề dịch vụ phân phối lưu thông luôn stress và rối ren”(15).

Đất nước ta sau nhiều năm trên con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nhưng nền kinh tế vẫn ở trong thực trạng thấp kém. Thực trạng quốc gia vào giữa những năm 1980 với những khó khăn mới gay gắt và phức tạp: Hiệu quả sản xuất và đầu tư thấp; mất cân đối lớn trong nền kinh tế, đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, nhiều nhu yếu chính đáng tối thiểu của nhân dân về đời sống vật chất niềm tin chưa được đảm bảo…Thực trạng kinh tế – xã hội đó yên cầu Đảng ta phải có những quyết sách xoay chuyển tình hình, tạo ra một bước ngoặt cho sự phát triển. Trên thực tế, Đảng ta đã làm được điều đó.

Thời kì đổi mới:

Nền kinh tế nước ta rơi vào thực trạng sa sút nghiêm trọng trong thời hạn diễn ra Đại hội VI năm 1986. Đảng nghiêm khắc nhìn nhận những nguyên do dẫn đến thực trạng đó, đặc biệt là những nguyên do chủ quan, duy ý chí, chưa nắm vững và vận dụng đúng quy luật khách quan. Một bài học kinh nghiệm kinh nghiệm sâu sắc được Đảng rút ra tại Đại hội VI là: “Đảng phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành vi theo những quy luật khách quan… Tiêu chuẩn nhìn nhận sự vận dụng đúng đắn những quy luật trải qua chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước là sản xuất phát triển, lưu thông thông suốt, đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân từng bước được không thay đổi và nâng cao, con người mới xã hội chủ nghĩa ngày càng hình thành rõ nét, xã hội ngày càng lành mạnh, chính sách xã hội chủ nghĩa được củng cố”(16).

Sau nhiều năm cả nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội theo phương hướng xã hội chủ nghĩa hoá toàn bộ quan hệ sản xuất đã dẫn tới tình trạng sản xuất bị đình đốn, nền kinh tế tăng trưởng chậm. Thực tiễn đó đã minh chứng một điều là cần phải mở ra một phương hướng mới để đi lên chủ nghĩa xã hội. Thực tiễn đó cũng đã chứng minh việc tiến lên chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản là một quy trình lâu dài, phức tạp và phải trải qua nhiều bước đường khác nhau. Đó là cả một quy trình tìm tòi, sáng tạo, cần phải rút kinh nghiệm từ thực tiễn để vạch ra những bước đi tiếp theo, phải tránh sự dập khuân, máy móc. Lênin đã chỉ ra rằng “chúng ta không hề coi lý luận của Mác như thể một cái gì đã xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm, trái lại, chúng ta tin rằng lý luận đó chỉ đặt nền móng cho môn khoa học mà người xã hội chủ nghĩa phải tăng trưởng hơn nữa về mọi mặt, nếu họ không muốn trở thành lỗi thời với cuộc sống(17).

Trên ý thức đó, và xuất phát từ tình hình thực tiễn đất nước, tại Đại hội VI Đảng đã đề ra chủ trương triển khai đường lối thay đổi đất nước, trước hết là thay đổi tư duy. Đổi mới tư duy không có nghĩa là phủ nhận những thành tựu lý luận đã đạt được, phủ nhận những quy luật thông dụng của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, phủ nhận đường lối đúng đắn đã được xác định, trái lại, chính là bổ trợ và tăng trưởng những thành tựu ấy”.

Đảng nhận thấy rõ nguyên nhân ngưng trệ sự tăng trưởng của lực lượng sản xuất trong thời hạn qua (trước Đại hội VI) là do những sai lầm, thiếu sót trong việc sắp xếp cơ cấu tổ chức tổ chức tổ chức tổ chức tổ chức tổ chức kinh tế, tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa và trong chính sách quản trị kinh tế. Chính vì thế mà tư tưởng chỉ huy của kế hoạch và những chính sách kinh tế đề ra lần này là nhằm giải phóng mọi năng lượng sản Open có, khai thác mọi năng lượng tiềm tàng của quốc gia và sử dụng có hiệu suất cao sự giúp đỡ quốc tế để tăng trưởng mạnh mẽ lực lượng sản xuất song song với xây dựng và củng cố quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa.

Trong chủ trương xây dựng và củng cố quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, Đảng xác lập rõ: xây dựng quan hệ sản xuất mới cả ba mặt, làm cho nó thật sự mang bản chất xã hội chủ nghĩa, gắn với mỗi bước tăng trưởng của lực lượng sản xuất, là việc làm to lớn, không hề làm xong trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, khác với những năm trước đây, là những năm mà trong nhận thức cũng như trong hành động, chúng ta chưa thực sự thừa nhận cơ cấu kinh tế nhiều thành phần ở nước ta còn sống sót trong một thời gian tương đối dài, từ Đại hội VI trở đi nền kinh tế nước ta là một nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần. Các thành phần kinh tế đó là:

– Kinh tế xã hội chủ nghĩa gồm có khu vực quốc doanh và khu vực tập thể, cùng với bộ phận kinh tế gia đình gắn liền với thành phần đó.

– Các thành phần kinh tế khác gồm: kinh tế tiểu sản xuất hàng hoá (thợ thủ công, nông dân cá thể, những người kinh doanh và kinh doanh dịch vụ cá thể); kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước dưới nhiều hình thức, mà hình thức cao là công tư hợp doanh; kinh tế tự nhiên, tự cấp, tự túc trong một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên và những vùng khác.

Đảng khẳng định: chính sách cải tạo xã hội chủ nghĩa phải xuất phát từ đặc trưng nói trên mà đề ra những chủ trương và giải pháp đúng đắn.

Việc thừa nhận nền kinh tế cơ cấu nhiều thành phần thể hiện sự nhận thức mới của Đảng ta về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lênin đã từng khẳng định: “Về lý luận, không hề hoài nghi gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định. Thời kỳ đó không hề không gồm có những đặc điểm và đặc trưng của cả hai cấu trúc kinh tế xã hội ấy”(18). Ở một đoạn khác, Lê nin lý giải rõ hơn: Vậy thì, danh từ quá độ có nghĩa là gì? vận dụng vào kinh tế có phải có nghĩa là trong chế độ lúc bấy giờ có những thành phần, những bộ phận, những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ  nghĩa xã hội không? Bất cứ ai cũng đều thừa nhận là có(19). Tuy chúng ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội không trải qua quy trình tiến độ tư bản chủ nghĩa với tính cách là một chế độ xã hội, nhưng chúng ta vẫn có thể sử dụng những thành tựu mà chủ nghĩa tư bản đã đạt được. Do vậy, sự sống sót của những thành phần kinh tế tư bản chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một điều hiển nhiên, nó nằm trong quy luật của sự tăng trưởng nói chung, của sự tăng trưởng xã hội nói riêng.

Từ thực tiễn quốc gia sau thập kỷ tiên phong cả nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đảng ta rút ra kết luận: “lực lượng sản xuất bị ngưng trệ không chỉ trong trường hợp quan hệ sản xuất lạc hậu, mà cả khi quan hệ sản xuất tăng trưởng không đồng bộ, có những yếu tố đi quá xa so vớ trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất. Tình hình thực tiễn của nước ta yên cầu phải coi trọng những hình thức kinh tế trung gian, quá độ từ thấp đến cao, từ quy mô nhỏ, đến quy mô lớn. Trong mỗi bước đi quy trình cải tạo xã hội chủ nghĩa, phải đẩy mạnh việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, tạo ra lực lượng sản xuất mới, trên cơ sở đó liên tục đưa quan hệ sản xuất mới tiến lên hình thức và quy mô mới thích hợp để thôi thúc lực lượng sản xuất phát triển”(20).

Trong những năm trước Đại hội VI, Đảng đã có những giải pháp nóng vội, muốn xoá bỏ ngay những thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, nhanh gọn biến kinh tế tư bản tư nhân thành quốc doanh, có xu hướng muốn tổ chức ngay những hợp tác xã quy mô lớn, không tính đến năng lực trang bị kỹ thuật, trình độ quản trị và năng lượng cán bộ trước sự tăng trưởng của thực tiễn, Đảng ta đã nhận thấy rõ những sai lầm do áp đặt chủ quan gây ra. Sự tăng trưởng của lực lượng sản xuất yên cầu phải có những quan hệ tương thích với nó. “Những quan hệ sản xuất lạc hậu” hay “những yếu tố đi quá xa so với trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất” ắt sẽ ngưng trệ sự tăng trưởng của nó. Thực ra kinh nghiệm này đã được Lênin rút ra từ thực tiễn xây dựng xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô. Người đã dũng cảm chỉ ra rằng: “chúng ta đã thất bại trong cái dự tính dùng phương pháp “xung phong”, nghĩa là dùng con đường ngắn nhất, nhanh nhất, trực tiếp nhất để triển khai việc sản xuất và phân phối theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa”(21).

Từ đó Lênin đã quyết định chuyển sang thực thi chính sách kinh tế mới (NEP). Nội dung cơ bản của NEP có thể trình bày ngắn gọn như sau: thay chế độ trưng thu lương thực thừa bằng thuế lương thực, cho phép tự do buôn bán, chủ nghĩa tư bản nhà nước(22). Như vậy, NEP đã đặt ra một vấn đề có thể nói là rất là mới lạ so với chủ nghĩa Mác – vấn đề về năng lực và sự thiết yếu phải sử dụng những giải pháp “quá độ gián tiếp” với nhiều nấc thang trung gian. Trước  hết điều đó có tương quan đến nền sản xuất hàng hoá nhỏ ở một nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội mà tuyệt đại đa số là nông dân. Lênin viết, “không hoài nghi gì nữa, ở một nước trong đó những người sản xuất tiểu nông chiếm tuyệt đại đa số dân cư, chỉ có thể thực thi cách mạng xã hội chủ nghĩa bằng một loạt những biện pháp quá độ đặc biệt, hoàn toàn không thiết yếu ở những nước tư bản phát triển…”(23). Đây đều là những kinh nghiệm quý báu cho sự nghiệp thay đổi ở nước ta.

Việc thừa nhận nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần cũng có nghĩa là ngoài chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, cho phép những cá nhân được phép sử dụng vốn để sản xuất, kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật. Sự điều chỉnh này đã góp thêm phần giải phóng mọi năng lượng sản xuất hiện có, khai thác mọi khả năng tiềm tàng của đất nước, phát huy được tính năng động, chủ động, sáng tạo của người lao động do nó gắn liền với quyền lợi cá nhân của họ – một động lực không nhỏ so với sự tăng trưởng xã hội. Hơn nữa, sự điều chỉnh này còn phát huy được tiềm năng tuy phân tán nhưng rất quan trọng trong nhân dân, bao hàm cả về sức lao động, kỹ thuật, tiền vốn, khả năng tự tạo việc làm…

Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng, nền kinh tế mà chúng ta đang xây dựng là một nền kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Do đó, để tiến hành vững chãi công tác cải tạo xã hội chủ nghĩa, phát huy công dụng tích cực của cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, “điều quan trọng nhất là củng cố và tăng trưởng kinh tế xã hội chủ nghĩa, trước hết là làm cho kinh tế quốc doanh thật sự giữ vai trò chủ đạo, chi phối được những thành phần kinh tế khác”(24). Nghĩa là, công hữu về tư liệu sản xuất phải là hình thức chiếm hữu chính, chủ yếu, cơ bản ở nước ta.

Việc sắp xếp lại cơ cấu kinh tế phải song song với đổi mới chính sách quản trị kinh tế. Cơ chế quản trị kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp trong những năm trước đây (trước Đại hội VI) đã không tạo được động lực phát triển, làm suy yếu nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, hạn chế việc sử dụng và cải tạo những thành phần kinh tế khác, ngưng trệ sản xuất, làm giảm năng suất, chất lượng, hiệu quả, gây rối loạn phân phối lưu thông và làm phát sinh nhiều hiện tượng kỳ lạ xấu đi trong xã hội. Chính vì thế mà Đảng ta liên tục chủ trương việc triển khai thực thi một cách triệt để việc thay đổi chính sách quản trị đã được đề ra tại Đại hội V. Cơ chế mới về quản trị kinh tế mới chính là “cơ chế kế hoạch hoá theo phương pháp hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa, đúng nguyên tắc tập trung dân chủ”(25).

Tính kế hoạch là đặc trưng số một của chính sách quản trị kinh tế, ngay từ buổi đầu của thời kỳ quá độ, Nhà nước xã hội chủ nghĩa quản trị nền kinh tế quốc dân theo một kế hoạch thống nhất. Để tăng cường vai trò của tính kế hoạch trong nền kinh tế quốc dân, Đảng chủ trương thay đổi kế hoạch hoá: “kế hoạch kinh tế quốc dân trong những năm tới phải bảo vệ triển khai phương hướng sắp xếp lại nền kinh tế, bố trí đúng cơ cấu sản xuất, cơ cấu đầu tư theo chương trình mục tiêu. Các cân đối kế hoạch được xây dựng từ cơ sở và tổng hợp từ dưới lên với sự hướng dẫn và điều hoà của Trung ương. Kết hợp kế hoạch hoá theo ngành và kế hoạch hoá trên địa phận lãnh thổ”(26). Các đơn vị kinh tế cơ sở với quyền tự chủ sản xuất, kinh doanh, chủ động tiếp cận nhu cầu thị trường, khai thác mọi khả năng để tăng trưởng sản xuất, kinh doanh nhằm thực thi mục tiêu, nhiệm vụ của kế hoạch Nhà nước.

Trong 5 năm tiên phong thực thi đường lối đổi mới, công tác kế hoạch hoá đã có những bước tiến lớn có tính năng tích cực đến quy trình sản xuất của những cơ sở thuộc những thành phần kinh tế khác nhau. Công tác kế hoạch hoá đã chuyển từ kế hoạch pháp lệnh sang kế hoạch khuynh hướng là chủ yếu. Do đó, đã tạo được tính độc lập, tự chủ của những cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Khác với chính sách quản trị hành chính tập trung quan liêu bao cấp, chính sách quản trị mới này đặc biệt chú ý và sử dụng đúng đắn quan hệ hàng hoá – tiền tệ: “Việc sử dụng quan hệ hàng hoá – tiền tệ yên cầu sản xuất phải gắn với thị trường, mọi hoạt động kinh tế phải so sánh chi phí với hiệu quả, những tổ chức và đơn vị kinh tế tự bù đắp chi phí và có lãi để tái sản xuất mở rộng”(27).

Cơ cế quản trị mới này có công dụng rất lớn so với quy trình sản xuất và lưu thông hàng hoá. Cuộc cải cách giá, chuyển từ hệ thống định giá hành chính sang chính sách thị trường đã góp phần không nhỏ vào việc điều hoà cung và cầu và giảm bớt chênh lệch về giá hàng hoá giữa những vùng trong nước nhờ Ngân sách chi tiêu phản ánh đúng giá trị và quan hệ cung cầu, do đó đã thôi thúc nền kinh tế hàng hoá phát triển. Sau 5 năm triển khai chính sách mới, “hàng hoá trên thị trường, nhất là hàng tiêu dùng dồi dào, phong phú và lưu thông tương đối thuận lợi”(28).

Tuy nhiên, việc thay đổi chính sách quản trị kinh tế cũng có tác động không nhỏ tới những thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là ảnh hưởng tới những hợp tác xã thuộc nghành sản xuất tiểu thủ công nghiệp, xuất hiện hiện tượng tư nhân hoá những hợp tác xã. Tới năm 1991, khoảng 20% hợp tác xã, trong đó có những đơn vị chỉ là kinh tế tập thể về hình thức, thành viên hoặc chyển sang hoạt động dưới dạng tư nhân, ngay cả kinh tế nhà nước cũng vậy, mới chỉ gần một phần ba những nhà máy sản xuất quốc doanh vươn lên trong kinh doanh và thích ứng được với chính sách mới(29). Trong khi đó, chính sách quản trị mới do mới hình thành nên còn nhiều hạn chế, còn thiếu nhiều luật lệ, chính sách bảo vệ sản xuất, kinh doanh đúng hướng, chậm tổng kết để đề ra chương trình tiếp tục thay đổi quản trị kinh tế có hệ thống. Bên cạnh những tiến bộ, sự quản trị và điều hành quản trị vĩ mô của Nhà nước ở những cấp cũng thể hiện nhiều mặt non yếu. Từ đó dẫn đến tình trạng nhiều người có vốn lớn nhưng vẫn chưa mạnh dạn đầu tư, nhất là vào nghành sản xuất, vì thiên nhiên và thiên nhiên và môi trường tự nhiên tự nhiên tự nhiên tự nhiên tự nhiên kinh doanh chưa bảo vệ và có phần chưa tin vào sự không thay đổi của chính sách.

Đồng thời với việc điều chỉnh cơ cấu thành phần kinh tế và quản trị kinh tế, Đảng chủ trương tiếp tục điều chỉnh quan hệ phân phối sản phẩm lao động theo hướng mà Đại hội V đã đề ra. Trong chủ trương lần này Đảng nhấn mạnh: “việc thực hiện đúng nguyên tắc theo chế độ phân phối theo lao động yên cầu sửa đổi một cách cơ bản chế độ tiền lương theo hướng bảo vệ nhu yếu tái sản xuất sức lao động, khắc phục tính bình quân… vận dụng những hình thức trả lương gắn chặt với công dụng lao động và hiệu suất cao kinh tế”(30). Quan hệ phân phối này không những có tính năng khắc phục được những mặt hạn chế trong quan hệ phân phối trước đây, như tính ỷ lại, thụ động, dựa dẫm… của người lao động mà nó còn có tính năng kích thích người lao động hăng say sản xuất. Do đó, quan hệ phân phối này sẽ tác động tích cực tới việc tăng năng suất lao động, tăng trưởng sản xuất. Đối với những người lao động ngoài những cơ quan, xí nghiệp, Đảng và Nhà nước nhấn mạnh tới việc tôn trọng quyền lợi chính đáng của những người hoạt động sản xuất kinh doanh hợp pháp, có ích cho xã hội.

Sau 5 năm thực hiện đường lối đổi mới, quốc gia ta đã thu được những thành tựu quan trọng, tình hình lương thực, thực phẩm có chuyển biến tốt. Từ chỗ thiếu ăn triền miên, năm 1989 còn phải nhập hơn 45 vạn tấn gạo, nay chúng ta đã vươn lên đáp ứng nhu cầu trong nước, có dự trữ và xuất khẩu, góp phần quan trọng ổn định đời sống nhân dân và cải tổ cán cân xuất nhập khẩu; hàng hoá thị trường, nhất là hàng tiêu dùng, dồi dào, đa dạng, lưu thông thuận lợi(31).

Một thành tựu khác về thay đổi kinh tế là bước đầu hình thành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, hoạt động theo chính sách thị trường có sự quản trị của Nhà nước.

Tuy còn có những hạn chế nhất định sống sót trong những nghành khác nhau, nhưng những thành tựu bước đầu này chính là những tiêu chuẩn để Đảng ta nhìn nhận sự vận dụng đúng đắn những quy luật khách quan trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đảng nhận định: công cuộc thay đổi đã đạt được những thành tựu bước đầu rất quan trọng, chứng tỏ đường lối thay đổi do Đại hội VI đề ra là đúng đắn, bước đi của công cuộc thay đổi về cơ bản là phù hợp.

Tại Đại hội VII năm 1991, Đảng chủ trương tiếp tục thay đổi tổng lực và đồng bộ, đưa công cuộc thay đổi đi vào chiều sâu với bước đi vững chắc. Trong lĩnh vực quan hệ sản xuất, Đảng chủ trương tiếp tục xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần và thay đổi quản trị kinh tế. Phát huy thế mạnh của những thành phần kinh tế, vừa cạnh tranh, vừa hợp tác, bổ trợ cho nhau trong nền kinh tế quốc dân.

Những điều chỉnh của Đảng về quan hệ sản xuất tại Đại hội VI đã tạo ra những hệ quả tất yếu của nó, đó là một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, quản trị và quản trị và vận hành theo chính sách thị trường có sự quản trị của Nhà nước đã dần hình thành. Sự hình thành nền kinh tế đó ở nước ta trước hết là do sự thay đổi những quan hệ sở hữu. Nếu như trước đây (trước Đại Hội VI), nền kinh tế nước ta hầu hết là chiếm hữu toàn dân và tập thể thì lúc bấy giờ ngoài 2 hình thức chiếm hữu đó còn sống sót nhiều thành phần chiếm hữu khác. Những năm trước thời kỳ đổi mới, Đảng ta luôn nhấn mạnh bảo đảm sự tương thích giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất nhưng lại không chủ trương xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, không chủ trương phong phú hoá những quy mô sở hữu, không gật đầu chính sách thị trường… dẫn đến tình trạng lực lượng sản xuất bị ngưng trệ không tăng trưởng được, sản xuất trì trệ, nền kinh tế sa sút. Với chủ trương thực hiện đường lối thay đổi quốc gia được đề ra tại Đại hội VI, ý niệm của Đảng ta về quy luật về sự tương thích của quan hệ sản xuất với trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất có sự thay đổi. Điều này đã được một số nhà nghiên cứu chỉ rõ: “trong ý niệm lúc bấy giờ của chúng ta về chủ nghĩa xã hội đã tiềm ẩn những tư tưởng thay đổi về quy luật của sự tương thích khách quan giữa quan hệ sản xuất với trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất. Cái có ý nghĩa quyết định trong quy luật này là trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất. Do vậy, trong sự tương thích với trình độ phát trển của lực lượng sản xuất, sự sống sót của những thành phần chiếm hữu đa dạng ở một nền kinh tế theo xu thế xã hội chủ nghĩa là hoàn toàn có cơ sở”(32).

Việc thừa nhận cơ cấu kinh tế nhiều thành phần và những hình thức sở hữu khác nhau tất yếu phải có những thay đổi trong cơ chế quản trị kinh tế. Nếu như ở Đại hội VI Đảng ta mới chủ trương thay cơ chế tập trung quan liêu bao cấp bằng cơ chế kế hoạch hoá theo phương pháp hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa, thì tới nay, việc điều tiết nền kinh tế quốc gia còn có sự tham gia của cơ chế thị trường. Trong cơ chế này, những đơn vị kinh tế có quyền tự chủ sản xuất kinh doanh, quan hệ bình đẳng, cạnh tranh hợp pháp, hợp tác và link kinh doanh tự nguyện. Thị trường có vai trò trực tiếp hướng dẫn những đơn vị kinh tế lựa chọn lĩnh vực hoạt động và giải pháp tổ chức sản xuất kinh doanh có hiệu quả. Nhằm tạo ra một môi trường kinh tế sôi động, Đảng chủ trương “kiên trì vận dụng cơ chế giá thị trường so với sản xuất hàng tiêu dùng, tư liệu sản xuất, tỷ giá hối đoái, lãi suất tín dụng”(33).

Sự vận hành của cơ chế thị trường chắc chắn sẽ tác động rất lớn tới vai  trò quản trị của Nhà nước so với nền kinh tế. Đảng chỉ rõ: “Nhà nước quản trị nền kinh tế nhằm định hướng, dẫn dắt những thành phần kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thuận tiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh theo cơ chế thị trường, kiểm soát ngặt nghèo và xử lý những vi phạm pháp lý trong hoạt động kinh tế, bảo vệ sự hài hoà giữa phát trển kinh tế và tăng trưởng xã hội”(34).

Như vậy, sự quản trị của Nhà nước sẽ bảo vệ cho những hoạt động kinh tế diễn ra một cách bình thường, không can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh của những đơn vị nhưng vẫn có tính năng làm cho nền kinh tế tăng trưởng theo một hướng đã định, bảo vệ nền kinh tế nước ta tăng trưởng theo xu thế xã hội chủ nghĩa. Với ý nghĩa đó, vai trò của quản trị Nhà nước so với nền kinh tế sẽ tạo cho những đơn vị kinh tế một môi trường thuận tiện cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Để quản lý tốt nền kinh tế đất nước, Nhà nước phải không ngừng thay đổi và triển khai xong những công cụ quản lý vĩ mô sao cho lực lượng sản xuất có cơ hội phát huy hết khả năng của mình, tạo ra nguồn của cải dồi dào cho đất nước. Nhận thức rõ điều đó, tại Đại hội VII Đảng chủ trương tiếp tục đổi mới, bổ sung và đồng điệu hoá hệ thống pháp luật; nâng cao chất lượng kế hoạch hoá, lấy thị trường làm đối tượng người tiêu dùng người tiêu dùng và địa thế căn cứ quan trọng nhất; xây dựng chính sách tài chính quốc gia và thực hiện cải cách cơ bản tài chính Nhà nước; …

Tuy vậy, trong quy trình thực hiện những chủ trương này vẫn còn nhiều hạn chế, “hệ thống pháp luật, cơ chế chính sách chưa đồng điệu và nhất quán, thực hiện chưa nghiêm, công tác tài chính ngân hàng, kế hoạch hoá,… thay đổi chậm”(35). Tình hình đó đặt ra một nhiệm vụ so với Đảng và Nhà nước ta là phải đẩy mạnh hơn nữa công tác thay đổi và hoàn thành xong những công cụ quản lý vĩ mô.

Trong quan hệ phân phối sản phẩm, để kích thích nền kinh tế hàng hoá phát triển, tại Đại hội VII, Đảng chú trọng tới việc điều chỉnh từ trả lương bằng hiện vật sang hình thức trả bằng tiền, tích hợp hài hoà giữa quyền lợi cá nhân và lợi ích xã hội. Đảng nhấn mạnh: “cải cách cơ bản chính sách tiền lương và tiền công theo nguyên tắc tiền lương và tiền công phải dựa trên số lượng và chất lượng lao động, bảo vệ tái sản xuất sức lao động, tiền tệ hàng hoá tiền lương, xoá bỏ chế độ bao cấp ngoài lương dưới hình thức hiện vật; thực hiện mối tương quan hợp lý về tiền lương và thu nhập của bộ phận lao động xã hội”(36). Ngoài ra, Đảng cũng khuyến khích mọi người tăng thu nhập và làm giàu dựa trên tác dụng lao động và hiệu suất cao kinh tế; bảo lãnh những nguồn thu nhập hợp pháp; điều tiết hợp lý thu nhập giữa những bộ phận dân cư, những ngành, những vùng… những chính sách phân phối đó thể hiện rõ một nguyên tắc mà Đảng đã nêu ra trong Cương lĩnh xây dựng quốc gia trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là: làm theo năng lực, hưởng theo lao động. Do đó, quan hệ phân phối này đảm bảo được tính công minh giữa những người lao động, đó là một điều kiện quan trọng để thôi thúc sản xuất phát triển.

Nhằm thôi thúc nền kinh tế phát triển, ngoài việc thay đổi và hoàn thành xong những quan hệ sản xuất, Đảng còn đưa ra những chủ trương, biện pháp để nâng cao trình độ của lực lượng sản xuất. Văn kiện Đại hội VII chỉ rõ: quan điểm của chúng ta là: trình độ lực lượng sản xuất ở nước ta còn thấp, lao động còn dư thừa, vốn còn hạn chế, ta phải phối hợp nhiều trình độ công nghệ, vừa tận dụng công nghệ tiên tiến tiên tiến sẵn có và từng bước cải tiến, nâng cao, vừa cố gắng tranh thủ công nghệ mới, lựa chọn từng mặt, từng khâu, từng ngành, mỗi cơ sở có khả năng tiến thẳng vào công nghệ hiện đại… Đẩy mạnh hơn nữa sự nghiệp giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ, coi đây là quốc sách số 1 để phát huy tác nhân con người, động lực trực tiếp của sự phát triển…

So với 5 năm tiên phong thực hiện đường lối đổi mới, tiến trình 1991 – 1996 này Đảng và Nhà nước ta đã có những thay đổi đi vào chiều sâu của quan hệ sản xuất. Nhờ đó, nền sản xuất nước ta đã có một quan hệ sản xuất tương đối phù hợp, do đó lực lượng sản xuất được giải toả, tháo gỡ khỏi nhiều lực cản để phát triển.

Trong quy trình tiến độ 1991 – 1995, nền kinh tế nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tình trạng đình đốn trong sản xuất, rối ren trong lưu thông được khắc phục. Kinh tế tăng trưởng nhanh, nhịp độ tăng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân hàng năm thời kỳ 1991 – 1995 đạt 8,2%, lạm phát bị đẩy lùi từ 774,7% năm 1986 còn 67,1% năm 1991, 12,7% năm 1995. Lương thực không những đủ ăn mà còn xuất khẩu được 2 triệu tấn gạo mỗi năm. Nhiều khu công trình thuộc kiến trúc và cơ sở công nghiệp trọng yếu được xây dựng, tạo thêm sức mạnh vật chất và thế cân đối mới cho sự phát triển. Đời sống vật chất của đại bộ phận nhân dân được cải thiện. Trình độ dân trí và mức tận hưởng văn hoá của nân dân khá hơn trước. ổn định chính trị – xã hội được giữ vững. Nhiệm vụ đề ra cho 5 năm 1991 – 1995 đã hoàn thành về cơ bản. Nước ta đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế – xã hội nghiêm trọng và kéo dài hơn 15 năm (37).

Những thành tựu đó một lần nữa khẳng định sự nghiệp thay đổi quốc gia được đề ra tại Đại hội VI là đúng đắn. Và đây cũng chính là những tiêu chuẩn sát thực nhất để khẳng định những điều chỉnh trong quan hệ kinh tế của Đảng ta là phù hợp.

Sau 10 năm thực hiện đường lối đổi mới, lực lượng sản xuất ở nước ta đã có những bước tăng trưởng mạnh mẽ, nền kinh tế – xã hội không ngừng được ổn định và phát triển. Từ thực tiễn đó, tại Đại hội VIII năm 1996, Đảng ta nhận định: nước ta đã chuyển sang thời kỳ tăng trưởng mới, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, tân tiến hoá. Đây là một nhìn nhận và nhìn nhận và nhận định và đánh giá cực kỳ quan trọng, có ý nghĩa chỉ huy so với việc đề ra phương hướng, nhiệm vụ sắp tới.

Mục tiêu của công nghiệp hoá, văn minh hoá được Đảng ta chỉ rõ là: “xây dựng nước ta trở thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, tương thích với trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất, đời sống vật chất và tinh thần cao, quốc phòng bảo mật bảo mật an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh”. “Từ nay đến năm 2020, ra sức phấn đấu đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp”(38). Công nghiệp hoá, tân tiến hoá chính là nhằm đẩy mạnh sự tăng trưởng của lực lượng sản xuất, giúp cho quy trình cơ khí hoá, văn minh hoá được diễn ra nhanh hơn. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là nội dung không hề thiếu trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lê nin đã từng khẳng định: “cơ sở kinh tế duy nhất có thể có được của chủ nghĩa xã hội là nền đại công nghiệp cơ khí. Ai quên điều đó, người đó không phải là người cộng sản”(39). Tất nhiên, trong quá trình này người lao động phải không ngừng nâng cao trình độ khoa học và kiến thức trình độ để sử dụng, cải tiến và sáng tạo ra những công cụ lao động tiên tiến nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn những nhu cầu của con người.

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá cũng có ý nghĩa là phải đầu tư rất lớn cho tư liệu sản xuất, mà trước hết là công cụ lao động. Nếu như năm 1995 tổng mức đầu tư cho xây dựng cơ bản (bao gồm xây lắp, thiết bị và xây dựng cơ bản khác) là 26047,8 tỷ đồng, thì bắt đầu từ những năm thực hiện chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá số lượng này bất ngờ đột ngột tăng: Năm 1996 là 35894,4 tỷ đồng; năm 1997 là 46570,4 tỷ đồng; năm 1998 là 51600,0 tỷ đồng …(40). Nếu so sánh với năm 1995 thì năm 1998 tổng mức đầu tư cho xây dựng cơ bản tăng gần 2 lần. Đó thực sự là một sự biến đổi lớn trong nội dung lực lượng sản xuất. Đảng nhấn mạnh: “nếu công nghiệp hoá, hiện đại hoá tạo nên lực lượng sản xuất cần thiết cho chế độ xã hội mới, thì việc tăng trưởng nền kinh tế nhiều thành phần chính là để xây dựng hệ thống quan hệ sản xuất phù hợp”(41).

Để khẳng định nền kinh tế nhiều thành phần mà chúng ta đang xây dựng là nền kinh tế phát triển theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng chỉ rõ: “cần thiết phải chăm lo đổi mới và tăng trưởng kinh tế nhà nước và kinh tế hợp tác, làm cho kinh tế nhà nước làm ăn thực sự có hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế hợp tác xã phấn đấu từ từ trở thành nền tảng của nền nền kinh tế quốc dân”(42). Một đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất. Do vậy, Đảng ta đặc biệt coi trọng sự tăng trưởng của kinh tế nhà nướckinh tế hợp tác xã nhằm củng cố và tăng trưởng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất. Cho nên, mặc dù nền kinh tế nước ta có sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế khác nhau nhưng vẫn đảm bảo được sự tăng trưởng của nền kinh tế quốc gia theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa.

Đối với kinh tế hợp tác xã, Đảng đã có những điều chỉnh thích hợp với cơ chế thị trường: “Hợp tác xã được tổ chức trên cơ sở góp phần CP và sự tham gia lao động trực tiếp của xã viên, phân phối theo tác dụng lao động và theo cổ phần, mỗi xã viên có quyền như nhau so với việc làm chung”(43). Như vậy, sự điều chỉnh này đã đảm bảo được tính tự nguyện của người lao động khi tham gia hợp tác xã do có được cơ chế gắn người lao động với sản xuất, đảm bảo được lợi ích kinh tế của những xã viên. Đây chính là những điều kiện, những nhu yếu đảm bảo cho sự sống sót và tăng trưởng của kinh tế hợp tác xã trong nền kinh tế thị trường xu thế xã hội chủ nghĩa.

Với mục đích huy động vốn, tạo thêm động lực thúc đẩy những doanh nghiệp nhà nước làm ăn có hiệu quả, Đảng nhấn mạnh tới việc thực hiện chủ trương cổ phần hoá một bộ phận doanh nghiệp nhà nước(44). Điều đó cũng có nghĩa là chấp nhận sự tham gia của những thành phần kinh tế khác trong những doanh nghiệp nhà nước. Thực chất của giải pháp này chính là để tăng trưởng kinh tế tư bản nhà nước và đa dạng hoá những loại hình sở hữu trong những doanh nghiệp nhà nước.

Mặc dù luôn được sự quan tâm chú trọng của Đảng và Nhà nước, nhưng trong quá trình hoạt động, những doanh nghiệp nhà nước chưa tương ứng với vai trò hầu hết của mình. “Hầu hết những doanh nghiệp kinh tế nhà nước đều hoạt động thiếu tính năng động và quá ỷ lại vào Nhà nước. Trong một số trường hợp, thậm chí kinh tế nhà nước còn vô tình hoặc cố ý bỏ rơi trận địa mà mình chiếm lĩnh, tiếp tay cho những phần tử tham nhũng, tiêu cực”(45). Sự kém năng động đó của các doanh nghiệp nhà nước đã làm suy giảm đáng kể chức năng xu thế tăng trưởng và điều tiết kinh tế, điều tiết thị trường của kinh tế nhà nước trong quản lý nhà nước về kinh tế. Tình hình đó yên cầu Đảng và Nhà nước phải có những biện pháp thiết thực hơn trong những tiến trình tiếp sau để nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước về kinh tế.

Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tăng trưởng nền kinh tế nhiều thành phần không thể tách rời việc xây dựng đồng điệu và vận hành có hiệu suất cao cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa. Đảng ta khẳng định: “cơ chế thị trường đã phát huy tác dụng tích cực to lớn đến sự tăng trưởng kinh tế – xã hội. Nó chẳng những không trái chiều mà còn là một tác nhân khách quan cần thiết của việc xây dựng và tăng trưởng quốc gia theo con đường xã hội chủ nghĩa”(46). Nền kinh tế quốc gia sau những năm vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước đã đạt được những thành tựu to lớn, nền kinh tế đã thoát ra khỏi khủng hoảng, sản xuất phát triển, hàng hoá dồi dào, lưu thông thuận lợi… Cơ chế thị trường có tác dụng như một guồng máy hoạt động của nền sản xuất và trong lưu thông hàng hoá, nó tạo được mối liên kết ngặt nghèo giữa sản xuất nông nghiệp với sản xuất công nghiệp. Đồng thời nó cũng có tác dụng như thể một công cụ, một phương thức để đảm bảo tăng trưởng kinh tế và mở ra cơ hội để tiếp xúc với bên ngoài… Cho nên, sự sống sót của cơ chế thị trường là yếu khách quan và tất yếu đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Tuy nhiên, ngoài những mặt tích cực, cơ chế thị trường còn có những tác động tiêu cực với bản chất của chủ nghĩa xã hội, làm tăng khoảng cách giàu nghèo, hiện tượng suy đồi đạo đức ngày càng phổ biến… Chính vì vậy, vận dụng cơ chế thị trường yên cầu phải nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước, nhằm phát huy tác dụng tích cực đi đôi với ngăn ngừa, hạn chế và khắc phục những mặt tiêu cực. Phải xoá bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, hình thành đồng nhất các yếu tố thị trường, đồng thời xây dựng và triển khai xong các công cụ pháp luật, kế hoạch các thiết chế tài chính, tiền tệ và những phương tiện đi lại đi lại vật chất và tổ chức cần thiết cho sự quản lý của nhà nước tạo điều kiện cho cơ chế thị trường hoạt động hữu hiệu. Nhà nước thực hiện sự quản lý vĩ mô của mình bằng các công cụ, phương tiện. Để nâng cao năng lực quản lý của Nhà nước thì nhất thiết phải không ngừng đổi mới, bổ sung và triển khai xong các công cụ quản lý vĩ mô này. Để các công cụ quản lý vĩ mô này phát huy hiệu lực, yên cầu việc xây dựng chúng phải xuất phát từ thực tiễn, từ những yêu cầu đặt ra đối với sự tăng trưởng của lực lượng sản xuất. Trên cơ sở đó, Đảng khẳng định: “thị trường vừa là căn cứ, vừa là đối tượng của kế hoạch hoá”(47).

Trong quá trình thực hiện các chủ trương trên, Nhà nước ta đã có rất nhiều cố gắng trong việc thực hiện vai trò quản lý kinh tế, quá trình xây dựng và hoàn thành xong các công cụ quản lý vĩ mô đã đạt được những thành tựu nhất định, ví dụ điển hình như việc xây dựng hoàn hảo và cho ban hành Luật doanh nghiệp trong năm 2000 vừa qua, chính vì thế mà hơn 15 nghìn doanh nghiệp (chủ yếu là tư nhân và hỗn hợp) đã sinh ra trong năm 2000. Cũng chính sự sinh ra của Luật doanh nghiệp đã làm cho tốc độ tăng trưởng của các thành phần kinh tế tăng nhanh trong năm 2000: so với năm 1999, tốc độ tăng trưởng của công nghiệp nhà nước tăng 12,2%, công nghiệp ngoài nhà nước tăng 18,3%, khu vực có vốn đầu tư quốc tế tăng 18,5%(48). Tuy nhiên, trong công tác quản lý kinh tế của Nhà nước vẫn còn có những mặt chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu của sự tăng trưởng của lực lượng sản xuất, văn kiện Đại hội IX của Đảng đánh giá: cơ chế chính sách không đồng nhất và chưa tạo động lực mạnh để phát triển. Một số cơ chế chính sách còn thiếu, chưa nhất quán, chưa sát với cuộc sống, thiếu tính khả thi. Nhiều cấp, nhiều ngành chưa thay thế, sửa đổi những lao lý về quản lý nhà nước không còn phù hợp; chưa bổ sung những cơ chế chính sách mới có tác dụng giải phóng mạnh mẽ lực lượng sản xuất … Việc ban hành các văn bản pháp quy hướng dẫn thi hành luật còn rất chậm. Những mặt hạn chế này đang đặt ra những yêu cầu rất lớn đối với Đảng và Nhà nước ta là mau chóng phát hiện ra những bất hợp lý trong quan hệ sản xuất để sớm điều chỉnh cho tương thích với lực lượng sản xuất đang không ngừng vận động, sự hoạt động của lực lượng sản xuất có thể làm phát sinh những thành phần kinh tế mới, ví dụ điển hình như thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, đòi hỏi Đảng ta phải nhanh chóng có những chủ trương, chính sách để các thành phần kinh tế phát huy hết khả năng của mình, góp phần vào sự tăng trưởng của nền kinh tế đất nước.

Nền kinh tế nước ta là một nền kinh tế tăng trưởng theo xu thế xã hội chủ nghĩa. Chúng ta chấp nhận nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là vì tiềm năng con người, làm cho đời sống người lao động ngày càng sung túc hơn, tân tiến hơn.. Cho nên, trong quan hệ phân phối, Đảng ta luôn chú trọng tăng trưởng kinh tế phải luôn gắn liền với văn minh và công minh xã hội. Công bằng xã hội không chỉ là động lực, mà còn là tiềm năng của tăng trưởng kinh tế. Do vậy, chúng ta không thể chấp nhận tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá mà phải luôn gắn với một quan hệ phân phối đảm bảo sự công bằng giữa những người lao động, phải làm cho bản chất xã hội chủ nghĩa ngày càng sáng tỏ hơn.

Giai đoạn 1996-2000 là tiến trình mà nền kinh tế nước ta tăng trưởng trong những điều kiện rất khó khăn: những yếu kém vốn có của nền kinh tế nước ta; những thiên tai liên tiếp; cuộc khủng hoảng tài chính, kinh tế ở một số nước châu Á; tình hình quốc tế diễn biến phức tạp… Tuy vậy, nền kinh tế nước ta vẫn đạt được những tành tựu quan trọng; Tổng sản phẩm trong nước (GDP) tăng bình quân hàng năm 7% (mục tiêu đặt ra tại Đại hội VIII là 9-10%). Năm 2000 đã chặn được đà giảm sút mức tăng trưởng kinh tế, các chỉ tiêu hầu hết đều đạt hoặc vượt kế hoạch đề ra”(49). Nếu so sánh với giai đoạn 1991-1995 thì giai đoạn này có sự giảm sút rõ rệt, tổng sản phẩm trong nước đạt 8,2% trong giai đoạn  1991 – 1995 nay giảm xuống còn 7%. Sự giảm sút đó có nguyên nhân không nhỏ từ các điều kiện khách quan gây ra, tuy nhiên cũng không thể phủ nhận được những nguyên nhân do chủ quan gây ra. Những đổi mới trong lĩnh vực kinh tế tuy đã đi đúng hướng nhưng còn chậm, đặc biệt là trong công tác quản lý kinh tế, chưa theo kịp sự hoạt động của lực lượng sản xuất, chưa có tác dụng giải phóng mạnh mẽ lực lượng sản xuất.

Sau 15 năm thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế nước ta có bước tăng trưởng mới về lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và hội nhập kinh tế quốc tế, thành công bước đầu trong việc chuyển sang cơ chế thị trường xu thế xã hội chủ nghĩa, khắc phục một bước tình trạng nước nghèo và kém phát triển, tạo thêm điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Tuy nhiên, trình độ tăng trưởng của nước ta còn thua kém nhiều so với một số nước xung quanh và rủi ro tiềm ẩn tụt hậu ngày càng xa hơn vẫn là thách thức. Hoàn cảnh đó đòi hỏi toàn Đảng, toàn dân ta phải tiếp tục nỗ lực phấn đấu để thúc đẩy nền kinh tế nước ta tăng trưởng mạnh mẽ hơn nữa. Tại Đại IX năm 2001, Đảng ta thể hiện rõ quyết tâm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém tăng trưởng nâng cao rõ rệt đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Nguồn lực con người, năng lực khoa học và công nghệ, kết cấu hạ tầng, tiềm lực kinh tế, quốc phòng, an ninh được tăng cường, thể chế kinh tế thị trường xu thế xã hội chủ nghĩa được hình thành về cơ bản, vị thế của nước ta trên trường quốc tế được nâng cao.

Để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội thì nhất thiết phải có một nền sản xuất phát triển, lực lượng sản xuất là yếu tố quyết định đối với sự tăng trưởng của nền sản xuất. Nhưng lực lượng sản xuất chỉ có thể tăng trưởng khi có một quan hệ sản xuất tương thích với nó, chính vì vậy tại đại hội IX Đảng ta tiếp tục khẳng định thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách tăng trưởng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần hoạt động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo xu thế xã hội chủ nghĩa.

Trong thực trạng nước ta hiện nay, sự vận hành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là một yêu cầu tất yếu khách quan. Bởi vì trong thời kỳ quá độ ở nước ta, những điều kiện chung của kinh tế hàng hoá vẫn tồn tại: sự phân công lao động xã hội đang tăng trưởng mạnh mẽ; sự chuyên môn hoá và hợp tác lao động đã mở ra trên phạm vi quốc tế; nền kinh tế đã và đang sống sót với nhiều hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động; mỗi hình thức sở hữu có nhiều đơn vị kinh tế độc lập về sản xuất, kinh doanh… Mô hình kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp tồn tại một thời đã kìm hãm sự tăng trưởng của kinh tế hàng hoá. Từ khi thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường đã thúc đẩy kinh tế hàng hoá phát triển. Chính sách tăng trưởng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần hoạt động theo cơ chế thị trường đang tạo nên những cơ sở vật chất quan trọng cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Đảng ta chỉ rõ: “mục đích của nền kinh tế thị trường xu thế xã hội chủ nghĩa là tăng trưởng lực lượng sản xuất, tăng trưởng kinh tế để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao đời sống nhân dân”(50). Do đó, có thể coi kinh tế thị trường là một công cụ, một phương tiện để chúng ta đi lên chủ nghĩa xã hội.

Lực lượng sản xuất chỉ có thể phát huy hết khả năng của nó trên một “địa bàn đầy đủ”, tức là trên một quan hệ sản xuất tương thích với trình độ của nó. Hơn khi nào hết, Đảng ta đặc biệt chú trọng tới việc xây dựng một quan hệ sản xuất tương thích với trình độ tăng trưởng của lực lượng sản xuất. Đây là một công việc không hề đơn giản bởi trên thực tiễn trình độ của lực lượng sản xuất ở nước ta còn thấp kém, có sự đan xen giữa 3 Lever thủ công – cơ khí – hiện đại, “cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại, trong mỗi vùng, mỗi ngành vẫn còn phải chuyển biến sản xuất từ thấp đến cao, từ kinh tế tự cung, tự cấp lên sản xuất hàng hoá nhỏ, từ sản xuất hàng hoá nhỏ lên hàng hoá tư nhân, tư bản nhà nước, từ kinh tế thành viên tiến lên kinh tế tập thể; …”(51). Chính vì thế mà Đảng ta luôn nhấn mạnh tới việc phát triển lực lượng sản xuất gắn liền với xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp trên cả ba mặt sở hữu, quản lý và phân phối”. Đảng cũng xác lập rõ động lực hầu hết để phát triển quốc gia là đại đoàn kết toàn dân trên cơ sở liên minh giữa công nhân với nông dân và trí thức, tích hợp hài hoà các lợi ích tập thể và xã hội, phát huy mọi tiềm năng và nguồn lực của các thành phần kinh tế và của toàn xã hội. Việc xây dựng các quan hệ sản xuất mới cả trên phương diện sở hữu, quản lý và phân phối một cách hợp lý sẽ làm cho động lực đó thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của đất nước.

Với kinh nghiệm sau nhiều năm lãnh đạo quốc gia đi lên chủ nghĩa xã hội, Đảng ta nhận thấy rõ chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu là sản phẩm của nền kinh tế phát triển với trình độ xã hội hoá cao các lực lượng sản xuất hiện đại, từng bước được xác lập và sẽ chiếm lợi thế tuyệt đối khi chủ nghĩa xã hội được xây dựng về cơ bản. Điều đó lý giải tại sao Đảng và nhà nước ta chủ trương thực hiện lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa. Việc xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu là một quá trình phát triển kinh tế xã hội lâu dài trải qua nhiều bước và nhiều hình thức từ thấp tới cao. Sự nóng vội, đốt cháy giai đoạn, bỏ lỡ những hình thức trung gian sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nền kinh tế đất nước, thậm chí còn gây ra sự phung phí, phá hoại lực lượng sản xuất. Trên thực tế, điều này đã được Đảng ta đúc rút thành một bài học. Cho nên, việc xây dựng chế độ công hữu nói riêng và quan hệ sản xuất mới nói chung đòi hỏi phải từ thực tiễn tìm tòi, thử nghiệm để xây dựng nên. “Tiêu chuẩn căn bản để đánh giá hiệu suất cao xây dựng quan hệ sản xuất theo định hướng xã hội chủ nghĩa là thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất, cải tổ đời sống nhân dân, thực hiện công bằng xã hội”(52) .Từ tiêu chuẩn này cho phép chúng ta đánh giá chủ trương đa dạng hoá các loại hình sở hữu của Đảng ta trong điều kiện lúc bấy giờ là đúng đắn.

Nền kinh tế thị trường ở nước ta trong giai đoạn lúc bấy giờ đang đặt ra những yêu cầu rất lớn đối với vai trò quản lý của Nhà nước về kinh tế. Vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc khắc phục những yếu kém, thúc đẩy những tác nhân tích cực luôn nảy sinh trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường, đưa nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Để thực hiện tốt vai trò quản lý vĩ mô của nhà nước phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng hoàn thiện và sử dụng các công cụ như pháp luật, chính sách,… Đảng ta nhấn mạnh: “Nhà nước ta là nhà nước xã hội chủ nghĩa, quản lý kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, sử dụng cơ chế thị trường để kích thích sản xuất, phát huy mặt tích cực của cơ chế thị trường, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động, của toàn thể nhân dân”(53). Trong điều kiện lúc bấy giờ của nền kinh tế đất nước, vai trò quản lý của Nhà nước về kinh tế có ảnh hưởng trực tiếp tới sự hình thành, phát triển các loại thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc quản lý và điều tiết tốt các loại thị trường, nhất là thị trường tiền tệ, thị trường ngoại hối… sẽ tránh được những đột biến xấu cho nền kinh tế đất nước.

Tại Đại hội Đảng IX, Đảng tiếp tục chủ trương đổi mới sâu rộng cơ chế quản lý kinh tế, phát huy những yếu tố tích cực của cơ chế thị trường, triệt để xoá bỏ bao cấp trong kinh doanh, tăng cường vai trò quản lý và điều tiết vĩ mô của nhà nước. Để nâng cao hiệu suất cao quản lý của Nhà nước đối với nền kinh tế, Đảng đặc biệt chú trọng tới việc hoàn thiện các công cụ quản lý vĩ mô, nhất là đối với kinh tế Nhà nước, Đảng nhấn mạnh việc phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế quốc dân, coi đó là động lực vật chất quan trọng và là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Đảng đưa ra giải pháp: “thực hiện tốt chủ trương cổ phần hoá và đa dạng hoá sở hữu đối với những doanh nghiệp nhà nước không cần 100% vốn; giao, bán, khoán, cho thuê,… Các doanh nghiệp loại nhỏ Nhà nước không cần nắm giữ, sáp nhập, giải thể, cho phá sản những doanh nghiệp hoạt động không có hiệu suất cao và không thực hiện tốt các biện pháp trên”(54). Đây là một giải pháp quan trọng, hữu hiệu để nâng cao hiệu suất cao hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, tăng cường huy động vốn tiềm tàng trong dân cư đầu tư vào doanh nghiệp, tập trung được đầu tư của Nhà nước vào các lĩnh vực then chốt, mũi nhọn, thúc đẩy và huy động các nguồn đầu tư trong nước. Thực hiện giải pháp này cũng có nghĩa là cần phải tích cực chuyển giao, chuyển đổi một số công nghệ sản xuất và dịch vụ cho các thành phần kinh tế khác, do đó đây là một bước đi cần phải rất là thận trọng.

Ngoài ra, Đảng cũng đặc biệt chú trọng tới việc đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật, các cơ sở kinh tế có yên tâm sản xuất kinh doanh hay không phụ thuộc rất lớn vào việc tổ chức và quản lý kinh tế của Nhà nước. Một môi trường sản xuất kinh doanh ổn định, thuận tiện sẽ tạo điều kiện cho các cơ sở sản xuất kinh doanh phát huy hết khả năng của mình. Chính vì vậy mà Đảng ta luôn quan tâm tới việc nâng cao hiệu suất cao quản lý của Nhà nước để tạo môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng cho các thành phần kinh tế tiến hành sản xuất kinh doanh. Đồng thời, Đảng cũng chú trọng tới việc “đổi mới hơn nữa công tác kế hoạch hoá, nâng cao chất lượng công tác xây dựng các chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển kinh tế, tăng cường thông tin kinh tế xã hội trong nước và quốc tế, công tác kế toán thống kê; ứng dụng rộng rãi các thành tựu khoa học và công nghệ trong dự báo, kiểm tra tình hình thực hiện ở các cấp vĩ mô và doanh nghiệp”(55).

Việc xây dựng các chiến lược quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế gắn liền với hạch toán kinh tế cũng như gắn liền với việc sử dụng các thành tự khoa học – công nghệ, không những có ý nghĩa rất lớn đối với việc nâng cao trình độ dự báo kinh tế – xã hội mà còn bảo đảm các cân đối tổng thể cơ bản của nền kinh tế (cung – cầu; tiền – hàng; thu – chi; xuất – nhập, tích luỹ – tiêu dùng..). Việc đổi mới và hoàn thiện các công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước đối với nền kinh tế là một yêu cầu tất yếu để nâng cao hiệu lực quản lý kinh tế của Nhà nước, đưa nền kinh tế quốc gia phát triển theo định hướng xã hội và đảm bảo cho mọi thành phần kinh tế yên tâm sản xuất kinh doanh.

Trong chủ trương thực hiện quan hệ phân phối trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tại Đại hội IX, Đảng tiếp tục khẳng định một hình thức phân phối chủ yếu là phân phối theo kết quả lao động và hiệu suất cao kinh tế. Cũng tại Đại hội IX, Đảng đề ra chủ trương phân phối “theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh và trải qua phúc lợi xã hội”(56). Đây là một bước tiến so với nguyên tắc phân phối được nêu trong văn kiện các Đại hội VI, VII và VIII. Bởi vì, nguyên tắc phân phối này đã tính đến nét đặc thù của thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, nhất là trong hoàn cảnh lúc bấy giờ chúng ta đang có nhu cầu bức bách phải lôi cuốn vốn đầu tư để có điều kiện và lan rộng ra sản xuất. Tất nhiên, đây chưa phải là nguyên tắc phân phối của chủ nghĩa xã hội, nhưng nó phù hợp với thực tiễn của thời kỳ quá độ. Do đó, nguyên tắc phân phối này chính là nguyên tắc phân phối của thời kỳ đi lên chủ nghĩa xã hội cho dù nó chưa phản ánh không thiếu nét đặc thù của thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta.

Nói tóm lại, chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện tư duy, quan niệm của Đảng ta về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Đó là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội.

Nếu đánh giá một cách tổng thể về đường lối kinh tế của Đảng ta kể từ khi quốc gia hoàn toàn giải phóng đến nay có thể thấy có sự khác nhau giữa 2 giai đoạn trước và sau đại hội VI năm 1986. Ở thập kỉ tiên phong cả nước thống nhất đi lên CNXH, đường lối kinh tế của Đảng ta có nhiều điểm không hợp lý, không phù hợp với điều kiện, tình hình của nước ta. Bước vào thời kì đổi mới (từ năm 1986), Đảng ta đã đưa ra được một đường lối kinh tế đúng đắn, đường lối kinh tế đó vừa gắn liền với những nguyên tắc của chủ nghĩa Mác-Lênin, vừa có sự phát triển sáng tạo, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh nước ta. Nhờ có đường lối kinh tế đúng đắn đó quốc gia ta đã đạt được những thành tựu quan trọng: quốc gia thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội, tăng trưởng kinh tế luôn ở mức cao (năm 2004 là 7,7 %), tình hình chính trị ổn định, quốc phòng an ninh vững chắc, đời sống nhân dân không ngừng được cải tổ (tính đến 31/12/2002 là khoảng 500 USD/ người(57), vị thế quốc gia ngày càng được nâng cao trên trường quốc tế…Những thành tựu đó chính là cơ sở để khẳng định đường lối kinh tế đúng đắn của đảng ta trong giai đoạn hiện nay.

 

 Chú thích:

(*) Mãi tới năm 1989, chủ trương này mới thực sự có tác dụng to lớn đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất nông nghiệp nhờ những giải pháp đúng đắn và triệt để trong thông tư 10 của Bộ Chính trị: Chỉ thị 10 đã xoá bỏ cơ chế hành chính bao cấp; xác định dứt khoát vị trí kinh tế hộ nông dân là chủ thể sản xuất hàng hoá ở nông thôn; tạo ra môi trường thuận tiện cho sự chuyển dời lao động và vốn đầu tư vào các ngành nghề khác nhau ở nông thôn. Nhờ sự đổi mới cơ chế quản lý theo chỉ thị 10 trong đó thừa nhận quyền tự chủ thật sự của hộ nông dân, nên từ năm 1989, trong nông nghiệp đã có bước phát triển vượt bậc về lực lượng sản xuất.

(18)  V.I.Lênin: Bàn về cách mạng quan hệ sản xuất, Nxb, Sự thật, Hà Nội, 1970, tr.30.

(17)  V.I.Lênin: Toàn tập, tập 4, Nxb.Tiến bộ, Mátxcơva, 1978, tr.232

(18)  V.I.Lênin: Toàn tập, tập 36, Nxb.Tiến bộ, Mátxcơva, 1978,tr.362.

(22)(23) V.I.Lênin: Toàn tập, tập 43, Nxb.Tiến bộ, Mátxcơva, 1978,tr294;68.

(21)(39) V.I.Lênin: Toàn tập, tập 44, Nxb.Tiến bộ, Mátxcơva, 1978254;60.

(2) C.Mác-Ăng ghen: Toàn tập, tập 4, Nxb.CTQG,HN,2004,tr.616

(1) Báo cáo chính trị của BCH  TW Đảng tại Đại hội IV, Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1977,tr.108.

(48)(51) Tạp chí Cộng sản, số 6, tháng 3-2001,tr.12,15.

(4) Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn nước lần IV, Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1977, tr.61.

(10)  Tạp chí Nghiên cứu kinh tế,số 257, tháng 10-1999, tr.33.

(40)                     Niên giám thống kê,Nxb.Thống kê, Hà Nội, 1999, 231.

(3)(32)(45) Tạp chí Triết học, số 1 (101), tháng 2-1998, tr55;56;57.

(5)(7)(8)(11)(13)(14) Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn nước lần thứ V, tập 1, Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1982, tr.39;62;66;67;79;78.

(6)(9)(12)(15)(16)(20)(24)(25)(26)(27)(30)(33) Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn nước lần thứ VI, Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1987, tr.63;14;22;24;30;57;58;65;67;63;72;40.

(28)(29)(31)(34)(36) Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn nước lần thứ VII, Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1991, tr18;25-26;18;67;74.

(35)(37)(38)(41)(42)(43)(44)(46)(47) Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn nước lần thứ VIII, Nxb.Chính trị Quốc Gia, Hà Nội1996, tr.66;10-12;80;24;24;95;25;26;27.

(49)(50)(52)(53)(54)(55)(56) Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb. Chính trị Quốc Gia, Hà Nội, 2003, tr.69;86;87;87;97;102;88.

(57) 250 quốc gia và vùng chủ quyền chủ quyền lãnh thổ trên thế giới, Nxb.Thế giới, 2004, tr.841.

 

==================================

NGUYỄN ĐỨC LUẬN, giảng viên Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Lâm nghiệp, Chương Mỹ, Hà Nội

E-mail: [email protected]

Viết một bình luận