Những ý nghĩa bí ẩn của biểu tượng Thiên Nhãn – BBC News Tiếng Việt

Những ý nghĩa huyền bí của hình tượng Thiên Nhãn

  • Matthew Wilson
  • BBC Culture

10 tháng 2 2021

Getty Images

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Những thuyết thủ đoạn trở nên lớn mạnh dựa vào những hình tượng khó hiểu và những tín hiệu trực quan huyền bí.

‘Thiên Nhãn’ – hình ảnh con mắt độc nhất nằm trong hình tam giác – là một trong những hình tượng như thế, được gắn không chỉ với hội Tam Điểm (Freemasonry) mà cả với hội Khai Sáng (Illuminati), một hội kín gồm những cá thể ưu tú được cho là đang tìm cách kiểm soát những vấn đề toàn cầu.

Biểu tượng Thiên nhãn có sức hút lớn so với những Fan Hâm mộ thuyết âm mưu, bởi nó ẩn mình ở khắp nơi: không chỉ Open tại vô số nhà thời thánh và những toà nhà có tương quan đến hội Tam Điểm trên khắp thế giới, mà nó còn được in trên mặt sau của tờ Một đô la của Mỹ cũng như đã từng là hình tượng trên Đại Ấn của Hoa Kỳ (The Great Seal of the United States).

Nguồn gốc

Getty Images

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Trên tờ 1 đô la Mỹ, Thiên Nhãn nằm phía trên kim tự tháp gồm 13 bậc, tượng trưng cho 13 tiểu bang đầu tiên

Trên thực tế, hình tượng Thiên Nhãn là một sự lựa chọn khó hiểu và có phần kỳ lạ cho chính quyền của Hoa Kỳ.

Con mắt độc nhất quái gở truyền tải rõ ràng cảm giác ám ảnh về một nhà cầm quyền chuyên chế kiểm soát công dân. Kết hợp với hình ảnh kim tự tháp bên dưới, ta thấy giống hình tượng đại diện thay mặt cho một giáo phái bí hiểm cổ truyền.

Vậy nguồn gốc của hình tượng Thiên nhãn là gì, tại sao nó lại thu hút tất cả tất cả tất cả chúng ta mãnh liệt như vậy, và tại sao nó thường gắn liền với những hội kín như Hội Tam Điểm và Hội Khai sáng?

The Uffizi Galleries

Nguồn hình ảnh, The Uffizi Galleries

Chụp lại hình ảnh,

Hình ảnh mắt thần trong bức hoạ Supper at Emmaus (Bữa tối tại Emmaus) của hoạ sĩ Pontormo (1525) là một bức tranh được vẽ lại nhằm mục đích che đậy một hình ảnh tam diện vốn bị cấm bởi trào lưu Phản Cải cách (Counter-Reformation)

Thiên Nhãn về gốc gác vốn là một hình tượng của Cơ Đốc giáo và Open sớm nhất trong những tác phẩm thẩm mỹ và thẩm mỹ và nghệ thuật và thẩm mỹ và thẩm mỹ tôn giáo của thời kỳ Phục Hưng, nhằm bộc lộ Chúa.

Một trong số đó là tác phẩm nghệ thuật “Bữa tiệc tại Emmaus” của hoạ sĩ Pontormo vẽ năm 1525 mặc dù hình tượng Thiên Nhãn được vẽ thêm vào sau khi tác phẩm đã hoàn thành, có lẽ là trong khoảng thập niên 1600.

Một nguồn gốc khác nữa của Thiên Nhãn, đó là quyển tập hợp những biểu tượng, có tên là “Iconologia”, được xuất bản năm 1593.

Trong những phiên bản về sau, hình tượng Thiên Nhãn được thêm vào như một dạng nhân cách hoá “Thánh Ý”, tức là lòng từ bi của Chúa. Theo như tên gọi và mục đích sơ khai của nó, Thiên Nhãn được tạo ra như một tín hiệu cho sự chở che đầy yêu thương của Chúa so với con người.

Dựa trên quá khứ

Không ai biết chắc như đinh được người nào là tác giả tiên phong tạo ra Thiên Nhãn, nhưng người tạo ra nó chắc đã tìm hiểu thêm một bộ mô-típ về những tôn giáo từng tồn tại trong quá khứ xa xưa.

Hình tam giác vốn là một hình tượng truyền kiếp của Chúa Ba Ngôi, gồm Chúa Cha, Chúa Con, và Chúa Thánh Thần; trong những thế kỷ trước hình ảnh Chúa đôi lúc còn được diễn đạt như một vầng hào quang hình tam giác.

Những tia sáng thường được vẽ quanh hình tượng Thiên Nhãn cũng là một dấu hiệu đã có từ cổ xưa, được cho là ánh hào quang của Chúa trong mỹ thuật Thiên chúa giáo.

Vậy còn nguồn gốc của hình ảnh độc nhãn là gì?

Trong quá khứ Chúa đã từng được diễn đạt dưới rất nhiều hình dạng huyền bí, chẳng hạn như dưới dạng bàn tay hiện ra trong mây, nhưng lại chưa bao giờ là một con mắt cả.

University of Basel

Nguồn hình ảnh, University of Basel

Chụp lại hình ảnh,

Trong cuốn “Book of Hours”, Thiên Chúa được mô tả như một vầng hào quang hình tam giác – có liên hệ với hình tượng Chúa Ba Ngôi: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần

Có thể nói rằng hình ảnh con mắt độc nhất tự bản thân nó tác động tác động ảnh hưởng tác động đến tâm ý người xem, ngầm biểu lộ uy quyền và sự dõi theo đầy chăm chú.

Hiệu ứng này còn được thấy trong thiên nhiên: “đốm mắt” xuất hiện trên lớp da của 1 số ít loài vật nhằm hù doạ kẻ săn mồi.

Nhiếp ảnh gia theo phe phái Siêu thực Man Ray đã tóm gọn chuẩn xác nhất về sự huyền bí của con mắt đơn độc khi ông nhận xét rằng bức tranh “Chiếc gương giả dối” (“The False Mirror” – 1929) của hoạ sĩ René Magritte “nhìn thấu được những gì mà người ta nhìn thấy từ chính bản thân chiếc gương”.

Tuy nhiên, có một lịch sử dân tộc sâu xa hơn về việc con mắt được dùng thành hình tượng mà chúng ta cần suy xét – câu truyện lịch sử đưa chúng ta quay trở về với những tôn giáo cổ xưa nhất.

Vào thiên niên kỷ thứ 3 trước Công Nguyên, người Sumer đã diễn đạt sự rất thiêng cho những bức tượng cổ bằng cách khắc lên đôi mắt mở to bất thường để tăng cường cảm giác được theo dõi sát sao. Họ còn tổ chức triển khai triển khai những nghi lễ mà trong đó những nghệ sĩ sẽ thổi hồn vào những bức tượng bằng cách “khai quang điểm nhãn” cho đôi mắt của những nhân vật.

Metropolitan Museum of Art

Nguồn hình ảnh, Metropolitan Museum of Art

Chụp lại hình ảnh,

Người Sumer khắc đôi mắt mở to bất thường để miêu tả sự linh thiêng của những bức tượng thần thánh

Tuy nhiên chính người Ai Cập cổ đại mới là tác giả của mô típ ‘độc nhãn’: ví dụ như họ vẽ đôi mắt trên quan tài nhằm giúp người chết nhìn thấy mọi thứ trong quốc tế bên kia. Và một trong những hình tượng con mắt nổi tiếng nhất của Ai Cập là “Eye of Horus” (Con mắt của thần Horus).

Mô típ này thực ra là một sự kết hợp giữa mắt người và mắt chim ưng, có hàng lông mày rậm và vệt lông má đặc trưng của loài chim này.

Theo truyền thuyết thần thoại Ai Cập cổ đại, vương thần Horus (thường được miêu tả có hình dạng chim ưng hoặc mình người đầu ưng) bị mất một mắt trong trận chiến với người chú của mình là Set. Sau đó, với sự giúp đỡ của thần Thoth, con mắt đã được chữa lành. Vì thế con mắt của thần Horus (The Eye of Horus) đã trở thành hình tượng mang tính bảo vệ, thường được dùng làm bùa hộ mệnh hay một món điêu khắc bỏ túi mang theo bên người để phòng thân.

Getty Images

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Con mắt của thần Horus – một sự trộn lẫn giữa mắt người và mắt chim ưng – được mọi người mang theo như vật bảo lãnh phòng thân

Biểu tượng này và những chữ viết tượng hình Ai Cập cổ xưa biểu lộ những con mắt đơn độc đã gây ảnh hưởng lên nghệ thuật hình tượng châu Âu thời Phục Hưng.

Khi ấy, những học giả và nghệ sĩ có niềm mê hồn với chữ viết Ai Cập cổ; tuy nhiên họ không hiểu vừa đủ về nó và dù đã cố gắng diễn dịch song lại dịch không chính xác. Một trong những bản dịch nổi tiếng nhất là của tác phẩm trữ tình năm 1499 mang tên “The Dream of Poliphilo” (Giấc mơ Poliphilo), trong đó hình ảnh con mắt độc nhất của Ai Cập được hiểu là “Thượng Đế”.

Tam sao thất bản

Điều này bắt nguồn từ một hiểu lầm cơ bản về cách dùng sơ khởi của bộ chữ tượng hình Ai Cập cổ.

Thời nay chúng ta biết rằng những chữ viết tượng hình là sự biểu lộ đa phần là những ký hiệu âm thanh, nhưng hồi thế kỷ 15 và 16 những bộ chữ tượng hình này lại mang ý nghĩa thần bí hơn nhiều.

Những hình ảnh trong bộ chữ viết tượng hình – thú vật, chim chóc và những hình thù khó hiểu khác – được xem là huyền bí một cách có chủ ý, mỗi hình tượng được cắt nghĩa dựa trên cảm hứng của người đọc chứ không phải địa thế căn cứ theo mạng lưới hệ thống ngôn ngữ. Vì thế nên người ta tin rằng chúng chứa đựng những câu đố đa nghĩa.

Niềm tin này có ảnh hưởng vô cùng to lớn tới nghệ thuật châu u. Khi những bộ từ điển ký tự ra đời, như cuốn “Emblemata” của Andrea Alciati năm 1531 và sau đó là cuốn Iconologia của Cesare Ripa, người ta nhấn mạnh vấn đề tới sự khó hiểu, mà thường là những hình tượng trông rất phức tạp, khiến người xem phải tìm cách giải thuật và diễn giải thêm về những ý nghĩa của chúng.

Kết quả là một mô típ nghệ thuật như hình tượng Thiên Nhãn đã được chủ ý khoác lên cái vẻ vẻ bên ngoài huyền bí. Đó là điển hình nổi bật về một biểu tượng gần như được tạo ra chỉ để cho người tao phải diễn giải lại, thậm chí là bị hiểu hoàn toàn.

Và điều này thực sự đã xảy ra vào cuối thế kỷ 18. Có ba ví dụ nổi bật trong quy trình tiến độ này, cho thấy sự phong phú ngày càng tăng về tính biểu tượng của Thiên Nhãn.

Getty Images

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Hình ảnh Thiên Nhãn xuất hiện ở phía trên của bức tranh Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền 1789 của tác giả Jean-Jacques-François Le Barbier

Ở Pháp vào thời hậu cách mạng dân chủ, bức tranh Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền 1789 của tác giả Jean-Jacques-François Le Barbier thể hiện dòng chữ mang nội dung cấp tiến của bản tuyên ngôn mới cùng với hình ảnh Thiên Nhãn ở phía trên. Trong trường hợp này, Thiên Nhãn đã trở thành một công cụ chuyên chế, nhằm giám sát vương quốc non trẻ đi theo khuynh hướng bình quyền (tự do – bình đẳng – bác ái) vừa được thành lập.

Ở Anh năm 1794, triết gia Jeremy Bentham đặt hàng kiến trúc sư Willey Reveley thiết kế logo cho nhà tù Panopticon của ông – một nhà tù mới cải tiến vượt bậc trong cách giám sát liên tục những phòng giam. Nổi bật trong thiết kế logo đó là hình ảnh Thiên Nhãn – biểu tượng cho sự dõi theo liên tục không lơi lỏng của nền tư pháp công chính – những nguyên tắc được thể hiện bởi những từ viết ở ba cạnh của hình tam giác: “Khoan dung”, “Công lý”, và “Cẩn trọng”.

Public Domain

Nguồn hình ảnh, Public Domain

Chụp lại hình ảnh,

Một toà nhà hình tròn bao quanh tháp canh – nhà tù Panopticon của Bentham được thiết kế để bảo vệ những tù nhân không hề biết được là khi nào thì họ bị theo dõi

Trước đó vài năm, vào năm 1782, Đại Ấn của của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ được công bố.

Thomas Jefferson, Benjamin Franklin và John Adams đã đề xuất sáng tạo độc đáo thiết kế, tuy nhiên chính Chủ tịch Quốc hội Lục địa Charles Thomson, với sự hợp tác cùng một luật sư kiêm nghệ sĩ trẻ William Barton, đã nghĩ ra hình ảnh kim tự tháp và Thiên Nhãn, bên cạnh những chi tiết cụ thể khác của con dấu.

Hình ảnh chiếc kim tự tháp dang dở tượng trưng cho “sức mạnh và sự bền bỉ” với 13 nấc thang đại diện cho 13 tiểu bang lập quốc của Hoa Kỳ. Thiên Nhãn – như trong hai ví dụ trước đó ở Pháp và Anh – là biểu tượng ước lệ cho sự chở che đầy nhân ái của Chúa so với quốc gia non trẻ.

Cả ba lựa chọn biểu tượng Thiên Nhãn trong những ví dụ trên đều không có liên quan gì đến hội kín Tam Điểm.

Thiết kế của William Barton được dùng cho mặt sau của biểu tượng quốc gia Hoa Kỳ, mặc dù các mục tiêu trọng điểm trên đó đã thay đổi qua thời hạn (Hình ảnh: Alamy)

Vậy còn hội kín Khai sáng thì sao?

Thông tin về những năm đầu xây dựng của hội này, bắt đầu vào năm 1776 ở Bavaria và tan rã vào năm 1787 vẫn còn rất mờ mịt. Bất tiện hơn nữa là không ai biết được tầm quan trọng của các biểu trưng tượng hình trong thời sơ khai của tổ chức này.

Liệu có đúng là hội kín Khai Sáng được truyền cảm hứng từ hội kín Tam Điểm, vốn thỉnh thoảng có dùng Thiên Nhãn làm biểu tượng của Đấng Khai sáng Toàn năng (Thượng Đế), đi theo cách thức của vô số các giáo hội vào thời gian đó hay không?

Tuy nhiên, người của hội Tam Điểm không sử dụng thoáng đãng biểu tượng Thiên Nhãn cho tới cuối thế kỷ 18, và dùng sau so với việc Bentham, Le Barbier, Thomson và Barton (trong các ví dụ nêu trên) đưa nó vào dùng với các mục đích mang tính chính nghĩa của họ.

Thật không may cho những tín đồ của thuyết âm mưu, biểu tượng Thiên Nhãn trên tờ 1 đô la Mỹ nhằm phản ánh xu hướng thẩm mỹ thời thế kỷ 18 thay vì là sự thể hiện quyền lực của giới tinh hoa bí mật.

Getty Images

Nguồn hình ảnh, Getty Images

Chụp lại hình ảnh,

Đại Ấn Hoa Kỳ được sử dụng lần đầu vào năm 1782

Cho đến nay, các nghệ sĩ như Madonna, Jay-Z và Kanye West đều bị cáo buộc sử dụng các biểu tượng của hội kín Khai Sáng, trong đó có hình ảnh Thiên Nhãn.

Nhưng thay vì có bất kể mối liên hệ nào với hội kín Khai Sáng thì các nghệ sỹ này có một điểm chung, đó là họ đều có cái nhìn nhạy bén đối với những thứ nổi bật về hình ảnh và âm thanh.

Việc Thiên Nhãn liên tục được sử dụng – từ Madonna, Jay-Z, Bentham, Le Barbier, Thomson, Barton, Freemasons, cho đến các nghệ sĩ thời Phục hưng hoặc bất kỳ cá nhân hay tập thể nào khác – là bằng chứng cho thấy đó không phải là một thủ đoạn được giật dây dàn dựng, mà đơn thuần chỉ là thể hiện sự xuất chúng vượt thời gian của một mẫu thiết kế biểu tượng.